«Omil daromadi» atamasi iqtisodiyot darsliklarida, yalpi ichki mahsulot haqidagi suhbatlarda va daromadlar taqsimoti to‘g‘risidagi maqolalarda tez-tez uchraydi. U tadbirkorning kundalik ishida ham foydali: pul oqimlarini tushunishga va biznes oxir-oqibat kimlarga haq to‘layotganini ko‘rishga yordam beradi.
Sodda qilib aytganda, omil daromadi ishlab chiqarish omillari egalarining daromadini ko‘rsatadi. Bular ish bajarilishi uchun zarur resurslar: mehnat, kapital, yer va boshqa tabiiy resurslar hamda tadbirkorlikdir.
Quyida omil daromadining turlarini, tushum va foyda bilan bog‘liq chalkashliklarni hamda pul loyihalar bo‘yicha bo‘lib-bo‘lib keladigan biznesda bu tushunchadan qanday foydalanishni ko‘rib chiqamiz.
Mundarija:
Omil daromadi
Omil daromadi — ishlab chiqarish omili mahsulot yaratishda qatnashgani uchun yuzaga keladigan daromad. Boshqacha aytganda, ishga mehnatini, kapitalini yoki mulkini jalb qilgan shaxs buning uchun haq oladi.
BMTning 2008-yilgi Milliy hisoblar tizimida (ingliz tilidagi PDF) daromadlarning shakllanishi hisobi mehnatga haq to‘lashni, operatsion ortiqcha daromadni (yalpi shakli statistikada «yalpi foyda» deb yuritiladi) yoki aralash daromadni ko‘rsatadi. Birlamchi daromadlarni taqsimlash hisobi esa mulkdan olinadigan daromadlarni ham aks ettiradi. Bu makroiqtisodiy tasnif; alohida kompaniya ko‘rsatkichlari uning hisob qoidalariga muvofiq hisoblanadi.
Atama ilmiy tuyulishi mumkin, ammo uning mazmuni amaliy. Har qanday loyihada zanjirni ko‘rsatish mumkin: buyurtmachi to‘lov qiladi, biznes ishni ta’minlagan ishtirokchilarga haq to‘laydi, qolgan qismi esa mulkdorning mukofoti va rivojlanish uchun zaxira bo‘ladi.
Omil daromadining turlari: qaysi to‘lov nimaga kiradi?
Asosiy iqtisodiy tasnifda omil daromadi odatda to‘rt shaklga ajratiladi: ish haqi, renta, foiz va foyda.
Ular amaliyotda ko‘p uchraydi. Loyiha biznesida yer uchastkasidan foydalanish huquqi uchun uning egasiga to‘lanadigan haq rentaga misol bo‘ladi. Ofis yoki texnika ijarasi uchun to‘lovlar ham xarajatlarni hisoblashda muhim, lekin BMTning Milliy hisoblar tizimi ularni tabiiy resurslar uchun rentadan farqlaydi.
- Ish haqi — mehnat uchun haq (oylik, ish hajmiga qarab to‘lov va ijrochilarga haq).
- Renta — yer yoki boshqa tabiiy resursdan foydalanish huquqi uchun uning egasi oladigan daromad.
- Foiz — kapital egasining daromadi (omonat, obligatsiya yoki qarz bo‘yicha foiz); biznes uchun kredit foizi shu to‘lovning qarama-qarshi tomonidir.
- Foyda — jarayonni tashkil etish va tavakkalni zimmasiga olish uchun tadbirkor hamda mulkdor oladigan mukofot.
| Omil | Omil daromadi | Kim oladi? | Loyiha biznesidagi ko‘rinishi |
|---|---|---|---|
| Mehnat | Ish haqi | Xodimlar, brigadalar, ishni bajaruvchi pudratchilar | Ustalar, ish boshqaruvchilar, muhandislar va dizaynerlarga to‘lov |
| Yer va tabiiy resurslar | Renta | Resurs egasi | Obyekt joylashgan yer uchastkasidan foydalanish uchun to‘lov |
| Kapital | Foiz | Bank, investor yoki pul egasi | Kredit foizi, zaxira mablag‘lari omonatidan daromad |
| Tadbirkorlik | Foyda | Biznes egasi | Barcha to‘lov va majburiyatlardan keyingi sof natija |
Bu to‘lovlarni kompaniya natijasi bilan adashtirmaslik uchun tushum, xarajatlar va foydani alohida hisoblash foydali. Marja va ustama narx o‘rtasidagi farq 101 blogidagi rus tilidagi maqolada tushuntirilgan.
Omil daromadi daromad, tushum va foydadan nimasi bilan farq qiladi?
Chalkashlik barcha pul kelib tushishlarini daromad deb atashdan boshlanadi. Loyihani boshqarishda pulning kelib tushishini, hisobda tan olingan tushumni va foydani ajratish muhim.
Kompaniya daromadi — muayyan davrda tan olingan iqtisodiy nafning oshishi; masalan, bajarilgan ishlar uchun tushum yoki boshqa daromad. Pul kelib tushishi esa mablag‘lar harakatini ko‘rsatadi. Olingan avans pul miqdorini oshiradi, ammo o‘zi hali ishlab topilgan daromad yoki foydani anglatmaydi.
Tushum bajarilgan majburiyatlarga bog‘liq. 101 blogida ham shu jihat alohida ta’kidlanadi: tushum pul hisobga tushgan paytga qarab emas, ish bajarilganiga qarab hisoblanadi.
Foyda — tushumdan unga tegishli xarajatlar ayirilgandan keyingi natija. Xarajatlar tarkibi qaysi foyda — yalpi, operatsion yoki sof foyda — hisoblanayotganiga bog‘liq.
Omil daromadi boshqa savolga javob beradi: qaysi resurs haq olish huquqini yaratdi va bu haqni kim oladi?
Transferlar, masalan, ijtimoiy to‘lovlar, resursning ishlab chiqarishdagi ishtiroki uchun haq emas. Milliy hisoblarda ular daromadlarning ikkilamchi taqsimotida aks ettiriladi.