როგორ გამოვთვალოთ თვითღირებულება?

რატომ უნდა გამოვთვალოთ თვითღირებულება

თვითღირებულება ყოველდღიური მართვისთვის საჭირო მაჩვენებელია. ის აჩვენებს, რა უჯდება კომპანიას ერთი პროდუქტის წარმოება, ერთი მომსახურების გაწევა ან კონკრეტული პროექტის შესრულება. ამ მონაცემის გარეშე ფასის, სამუშაოების ჩამონათვალისა და შეკვეთების მომგებიანობის შეფასება ვარაუდებს ეყრდნობა.

მხოლოდ შემოსავალი ბიზნესის სრულ სურათს ვერ გვაძლევს. ჯერ შემოსავალს აკლდება ცვლადი ხარჯები და მიიღება მარჟინალური მოგება. შემდეგ საერთო ხარჯების წილის გათვალისწინებით ჩანს სრული თვითღირებულება და საბოლოო შედეგი.

რას მოიცავს თვითღირებულება

პირველად უნდა განისაზღვროს კალკულაციის ობიექტი: პროდუქტი, მომსახურება, შეკვეთა, პარტია, პროექტი ან სამუშაოს ეტაპი. შემდეგ შეირჩევა ერთეული — ცალი, კვადრატული მეტრი, საათი, ცვლა, ვიზიტი, ტირაჟი ან სამუშაოთა კომპლექტი. კონკრეტული ერთეულის გარეშე ხარჯების საერთო თანხა ფასების დადგენასა და დაგეგმვაში ნაკლებად გამოსადეგია.

მართვის აღრიცხვაში ხარჯები სასარგებლოა დაიყოს პირდაპირ და ირიბ ნაწილებად. პირდაპირი ხარჯი კონკრეტულ შეკვეთას ან პროექტს მიეკუთვნება: მასალები, შესრულებული სამუშაოს ანაზღაურება, ქვეკონტრაქტორი და ობიექტის მიწოდება. ირიბი, ანუ ზედნადები ხარჯი, ერთდროულად რამდენიმე მიმართულებას ემსახურება: ოფისი, ადმინისტრირება, კავშირი, სერვისები და მარკეტინგის ნაწილი.

ხშირად გამორჩენილი მცირე ხარჯები ჯამში მნიშვნელოვან თანხას ქმნის. კალკულაციაში მათი ცალკე დაფიქსირება აჩვენებს, სად სცდება ფაქტობრივი შედეგი გეგმას.

ერთეულის სრული თვითღირებულების ფორმულა

საბაზისო ფორმულა პროდუქტის, მომსახურებისა და პროექტისთვის ერთნაირია:

სრული თვითღირებულება = პირდაპირი ხარჯები + ირიბი ხარჯების განაწილებული წილი.

თუ საჭიროა ერთი ერთეულის გამოთვლა, ფორმულა ასე იწერება:

ერთეულის თვითღირებულება = პირდაპირი ხარჯების ჯამი ÷ გამოშვებული ერთეულების რაოდენობა + ირიბი ხარჯების განაწილებული წილი ერთეულზე.

ირიბი ხარჯების წილი არჩეულ წესზეა დამოკიდებული. მისი განაწილება შეიძლება სამუშაო საათების, ფართობის, შემოსავლის, პირდაპირი ხარჯების, გაყიდვების რაოდენობის ან სხვა სტაბილური მაჩვენებლის მიხედვით. მთავარია, კომპანიამ წესი წინასწარ აღწეროს და პერიოდებს შორის ერთნაირად გამოიყენოს.

როგორ ავაწყოთ გამოთვლის პროცესი

ერთი და იგივე თანმიმდევრობის ყოველთვიურად გამოყენება გამოთვლას მართვად პროცესად აქცევს. ეს მიდგომა მუშაობს მომსახურებაში, წარმოებაში, მშენებლობასა და სხვა პროექტულ საქმიანობაში.

1. განსაზღვრეთ ობიექტი: პროდუქტი, მომსახურება, პროექტი, პარტია ან სამუშაოს ეტაპი.
2. აირჩიეთ ერთეული: ცალი, კვადრატული მეტრი, საათი, ვიზიტი, ტირაჟი ან სამუშაოთა კომპლექტი.
3. შეაგროვეთ პირდაპირი ხარჯები: მასალები, სამუშაო, კონტრაქტორები, მიწოდება, საკომისიო და წუნის დანაკარგი.
4. შეაგროვეთ პერიოდის ირიბი ხარჯები: ოფისი, მმართველი გუნდი, სერვისები და მარკეტინგის ნაწილი.
5. დააფიქსირეთ ირიბი ხარჯების განაწილების მეთოდი და გამოთვალეთ არჩეულ ერთეულზე მისი წილი.
6. შეკრიბეთ ყველა ნაწილი და მიიღეთ ერთეულის ან პროექტის სრული თვითღირებულება.
7. შეადარეთ შედეგი ფასსა და მიზნობრივ მოგებას; საჭიროების შემთხვევაში გადაამუშავეთ ფასი, ხარჯთაღრიცხვა, პირობები ან ტექნოლოგია.

შემდეგ საჭიროა გეგმური და ფაქტობრივი მონაცემების რეგულარული შედარება. თუ ფაქტობრივი ხარჯი გაიზარდა, ცალკე უნდა გამოჩნდეს მიზეზი: მასალების გაძვირება, ზედმეტი სამუშაო საათები, მიწოდება, ქვეკონტრაქტორი, შეფერხება ან წუნი.

კალკულაციის რომელი მეთოდი ავირჩიოთ

კომპანიას ჩვეულებრივ სჭირდება ერთი ძირითადი ლოგიკა და მისი თანმიმდევრული გამოყენება. მეთოდი ბიზნესის ეკონომიკასა და გადაწყვეტილების ტიპს უნდა შეესაბამებოდეს.

სრული კალკულაცია — full costing

თვითღირებულებაში შედის პირდაპირი ხარჯები და განაწილებული ირიბი ხარჯები. მეთოდი აჩვენებს, რა ჯდება პროექტი მთლიანად და რამდენი მოგება რჩება ყველა ხარჯის გათვალისწინების შემდეგ.

ცვლადი ხარჯების მეთოდი — direct costing

თვითღირებულებაში შედის მხოლოდ ცვლადი ხარჯები, მუდმივი ხარჯები კი ცალკე ფასდება. ეს მიდგომა გამოსადეგია მარჟინალური მოგების სწრაფი ანალიზისა და გაყიდვის ფასის ოპერატიული გადაწყვეტილებისთვის.

მარჟინალური მოგება = შემოსავალი − ცვლადი ხარჯები.

ABC-კალკულაცია საქმიანობის სახეების მიხედვით

ირიბი ხარჯები ნაწილდება ხარჯის გამომწვევი ფაქტორებით: ინჟინრის საათები, მიწოდებების რაოდენობა, ბეჭდვის გაშვება ან გაზომვების რაოდენობა. მეთოდი მეტ სიზუსტეს იძლევა, როცა კომპანიას ბევრი განსხვავებული მომსახურება და რთული პროცესი აქვს.

ნორმატიული კალკულაცია

ჯერ დგინდება მასალებისა და დროის ნორმა, შემდეგ ფაქტობრივი შედეგი ნორმას ედრება. ეს მეთოდი სასარგებლოა წარმოებასა და განმეორებად სამუშაოებში, სადაც გადახარჯვის სწრაფად აღმოჩენაა საჭირო.

პრაქტიკაში ხშირად საკმარისია direct costing ყოველდღიური გაყიდვების გადაწყვეტილებისთვის და სრული კალკულაცია საბოლოო რენტაბელობის ანალიზისთვის.

თვითღირებულების გამოთვლის მაგალითები

მომსახურება

დავუშვათ, კომპანია ითვლის მონტაჟის მომსახურებას ერთ კვადრატულ მეტრზე. პირდაპირ ხარჯში შედის ოსტატის სამუშაო და სახარჯი მასალა, ირიბ ნაწილში კი ოფისისა და მართვის ხარჯის წილი. ერთეულის თვითღირებულება მიიღება პირდაპირი ხარჯისა და განაწილებული ზედნადების შეკრებით.

წარმოება

პროდუქციის პარტიისთვის პირდაპირ ნაწილში შედის ნედლეული, საწარმოო შრომა, შეფუთვა, საწყობამდე მიწოდება და წუნის დანაკარგი. შემდეგ ნაწილდება საამქროს ქირა, ხელმძღვანელის დრო, მოწყობილობის ცვეთა და სერვისები. მიღებული ერთეულის თვითღირებულება ფასსა და დაგეგმილ მოგებას ედრება.

მშენებლობა და პროექტული სამუშაო

განვიხილოთ პირობითი მაგალითი, რომელიც კონკრეტულ ვალუტას არ უკავშირდება. პროექტის შემოსავალია 1 500 000 ერთეული, სამუშაოებისა და მასალების ცვლადი ხარჯი — 1 000 000, ხოლო პროექტზე განაწილებული საერთო ხარჯი — 250 000.

მარჟინალური მოგება = 1 500 000 − 1 000 000 = 500 000.

სრული თვითღირებულება = 1 000 000 + 250 000 = 1 250 000.

პროექტის მოგება = 1 500 000 − 1 250 000 = 250 000.

ამ მაგალითში ცვლადი ხარჯების შემდეგ დარჩენილი მარაგი და ყველა ხარჯის შემდეგ მიღებული მოგება ცალ-ცალკე ჩანს. ეს განსხვავება ფასისა და რესურსების მართვაში მნიშვნელოვანია.

ბეჭდვა

ტირაჟის თვითღირებულება შეიძლება მოიცავდეს ქაღალდს, საღებავს, დანადგარის მომზადებას, სამუშაოს, მოწყობილობის ცვეთას, შეფუთვასა და მიწოდებას. ცალკე უნდა აღირიცხოს ხელახალი მომზადება და წუნი, რადგან სწორედ ეს მუხლები ხშირად იწვევს გეგმიდან გადახრას.

გამოთვლისა და კონტროლის ინსტრუმენტები

თვითღირებულების გამოთვლა შესაძლებელია ელექტრონულ ცხრილში, თუ მონაცემების ნაკადი მცირეა და გუნდი პირველადი ინფორმაციის შეტანის წესს იცავს. ცხრილში ცალკე უნდა ჩანდეს ერთეული, პირდაპირი ხარჯები, ირიბი ხარჯების განაწილების ბაზა, გეგმური მაჩვენებელი და ფაქტობრივი შედეგი.

ონლაინ კალკულატორი სწრაფი შეფასებისთვის გამოდგება, მართვისთვის კი საჭიროა სრული ჯაჭვი: კალკულაცია, ფაქტობრივი მონაცემები, გადახრის მიზეზი და გადაწყვეტილება. პროექტულ კომპანიაში განსაკუთრებით მოსახერხებელია, როცა ხარჯთაღრიცხვა, მიღებული და დახარჯული თანხები და პროექტის შედეგი ერთ სივრცეში ინახება.

თუ კომპანიას უკვე აქვს ERP სისტემა, ის შეიძლება მართავდეს საწყობს, შესყიდვებს, წარმოებასა და ნომენკლატურას. მართვის აღრიცხვის ფენა სხვა კითხვებს პასუხობს: რა მოგება მივიღეთ, რომელ პროექტში შეიცვალა თვითღირებულება და რამ გამოიწვია გადახრა.

101 აპლიკაციაში ხარჯთაღრიცხვა და ფულადი მოვლენები პროექტს უკავშირდება. როცა გუნდი შემოსავალსა და ხარჯს დროულად აფიქსირებს, პროექტის ბალანსში ჩანს შემოსავალი, ხარჯები და მოგება. ეს მონაცემები თვითღირებულებისა და რენტაბელობის ანალიზის საფუძველია.

აღრიცხვის დასაწყებად კომპანიამ უნდა განსაზღვროს, ვინ შეაქვს ხარჯი, როდის იხურება პერიოდი, როგორ ნაწილდება საერთო ხარჯები და ვინ ამოწმებს გადახრებს. ერთი სტაბილური პროცესი ათ სხვადასხვა კალკულატორზე უფრო საიმედოა.

თუ გსურთ ნახოთ, სად ინახება 101 აპლიკაციაში თვითღირებულება, ფასნამატი, მოგება, ხარჯთაღრიცხვა და ფაქტობრივი ხარჯები, შესაძლებელია უფასო პრეზენტაციის დაჯავშნა.