Mundarija:
Iqtisodiyotda qora oqqush nima?
Iqtisodiyotda qora oqqush — odatiy kutilmalardan tashqarida yuz berib, narxlar, talab, resurslardan foydalanish, qoidalar yoki odamlarning xatti-harakatini o‘zgartiradigan kamyob hodisa. Muhimi xabarning shov-shuvi emas, balki bu hodisa hisob-kitoblarda ko‘zda tutilmagan chegaradan tashqarida bo‘lishidir.
Boshqaruv nuqtayi nazaridan odatiy ehtimollar ish bermay qoladi. Siz byudjetni sinchiklab yuritishingiz, muddatlarni nazorat qilishingiz, marjani hisoblab, reja va amaldagi natijani solishtirishingiz mumkin. Shunga qaramay, model ko‘rmagan vaziyatga duch kelasiz.
«Qora oqqush» atamasini qaysi kitob ommalashtirgan?
Xatar va ehtimollik tadqiqotchisi, ilgari derivativlar bilan savdo qilgan va noaniqlik haqida kitoblar yozgan Nassim Nicholas Taleb «qora oqqush» atamasini zamonaviy iqtisodiy ma’noda ommalashtirgan. U NYU Tandon School of Engineering’da uzoq vaqt xatarlar muhandisligi professori bo‘lib ishlagan.
Asosiy kitob — The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable. Uning birinchi nashri 2007-yil 17-aprelda, kengaytirilgan ikkinchi nashri esa 2010-yilda chiqqan.
Rus tilida kitob ko‘pincha «Qora oqqush: oldindan bilib bo‘lmaslik belgisi ostida» deb tarjima qilinadigan nom bilan nashr etiladi.
Talebga ko‘ra qora oqqushning uch belgisi
Taleb uchun qora oqqush shunchaki kamyob hodisa emas. Unda uchala belgi ham bo‘lishi kerak:
- Kutilmadan tashqari hodisa: u odatiy kutilmalar doirasiga sig‘maydi, o‘tgan tajriba esa uning yuz berishidan ishonchli darak bermaydi.
- Katta ta’sir: oqibatlar bitta mahalliy nosozlik bilan cheklanmaydi. Bozorlar, ta’minot zanjirlari, mijozlar xulqi, resurslar narxi va moliyalashtirish imkoniyati o‘zgarishi mumkin.
- Hodisadan keyingi izoh: voqea sodir bo‘lgach, nega aynan shunday bo‘lishi kerakligi haqida silliq hikoya paydo bo‘ladi. Oldindan aniq prognoz bo‘lmagan bo‘lsa ham, bu hikoya nazorat bor degan xayol uyg‘otadi.
Uchinchi belgi rahbarlarni ayniqsa chalg‘itadi. Izoh hamma narsani ravshan ko‘rsatgach, kelajak uchun tizimni mustahkamlash o‘rniga o‘tmishni boshqacha talqin qilish osonlashadi.
Nega qora oqqushlar prognoz va modellarni izdan chiqaradi?
Iqtisodiyot raqamlar, grafiklar, ehtimollik taqsimoti va o‘rtacha ko‘rsatkichlarga tayanadi. Amalda esa eng katta o‘zgarishlarni kamyob hodisalar keltirib chiqarishi mumkin: ular kam sodir bo‘ladi, lekin bir vaqtning o‘zida ko‘p sharoitni o‘zgartiradi. Tinch davrlarga asoslangan model aniqlik eng zarur paytda xato qilishi mumkin.
Taleb fikricha, ongimiz izchil hikoyalarni yaxshi ko‘rgani uchun kelajakni bashorat qilish qobiliyatimizni ortiqcha baholaymiz. Biznesda tahlil jamoa ishonchli reja deb qabul qiladigan chiroyli hikoyaga aylanishi mumkin, voqelik esa boshqa qoida bilan rivojlanadi.
Amaliy xulosa: keyingi inqiroz sanasini topishga urinish o‘rniga katta yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan vaziyatlarga qarshi himoya yaratish kerak.
Biznes qora oqqushlarga qanday tayyorlanishi mumkin?
Oldindan aytib bo‘lmaydigan qora oqqushni taqvimga kiritib bo‘lmaydi. Ammo moliya va boshqaruvda darhol tartibsizlik yuzaga kelmasligi uchun zarbaga bardosh beradigan tizimni tayyorlash mumkin.
Quyidagi yondashuv qurilish, ta’mirlash, dizayn va buyurtma asosida ishlab chiqarish kabi loyihaviy biznesga mos keladi. Bu sohalarda pul va muddatlar ko‘plab tashqi omillarga bog‘liq:
- 1-qadam. Pulni loyihalar kesimida kuzating. Agar bir loyiha sezdirmasdan boshqasini moliyalashtirsa, tashqi zarba ichki kassa muammosiga aylanadi: qog‘ozda tushum bor, ammo hisobda pul yo‘q.
- 2-qadam. Biznesdagi voqealarni o‘lchanadigan ko‘rsatkichlarga aylantiring: xarajat turlari bo‘yicha reja va amaldagi sarf, debitorlik qarzi, to‘lov jadvali, majburiy xarajatlar va likvidlik zaxirasi. Muntazam ko‘rib bo‘lmaydigan ko‘rsatkichni boshqarish qiyin.
- 3-qadam. Zaxira jamg‘armalarini yarating. Ular favqulodda holatlar hamda rivojlanish uchun rejalangan o‘qitish, uskuna xaridi va maxsus dasturlar xarajatlarini qoplashi mumkin.
- 4-qadam. Yangi cheklovlar paydo bo‘lganda loyiha rejasi va ustuvorliklarni qayta ko‘rib chiqing. Qisqa tekshiruv davrlari og‘ishlarni ertaroq payqash va o‘zgarishlarni kelishishga yordam beradi.
Qora oqqush kompaniyani bir zarbada kamdan-kam yakson qiladi. Ko‘pincha hisob ma’lumotlari ishonchsiz bo‘lib qoladi, qarorlar kechikadi, kelishuvlar buziladi va keyin kassa uzilishi yuz beradi.