Mundarija:
Narx va tannarx o‘rtasidagi farq
Kundalik nutqda narx, qiymat va tannarx bir-biriga yaqin tushunchalardek eshitiladi. Biznes hisobida esa ularni aralashtirish loyiha foydasini noto‘g‘ri baholashga olib keladi.
Narx — mijoz prays-list, smeta, tijorat taklifi yoki shartnomada ko‘radigan summa. Buyurtmachi ish yoki xizmat uchun aynan shu summani to‘laydi.
Tannarx — kompaniyaning ishni bajarish uchun qiladigan xarajatlari. U materiallar, ustalar mehnati, texnika, yetkazib berish va loyiha bilan bevosita bog‘liq boshqa sarflarni qamrab oladi.
Qiymat tushunchasi kengroq. U mahsulot yoki xizmatning mijoz uchun foydasini ham, iqtisodiy mazmunini ham ifodalashi mumkin. Shu sababli boshqaruv hisobida aniq qarorlar uchun narx va tannarx atamalaridan foydalanish qulayroq.
Oddiy misol: bir ish birligining tannarxi 70 hisob birligiga teng, mijoz narxi esa 100. Ularning orasidagi 30 birlik yalpi foydani shakllantiradi. Bu pul doimiy xarajatlarni qoplash va sof foyda olish uchun xizmat qiladi.
Agar jamoa ikkala summani ham narx deb atasa, rahbar qaysi raqam mijozga, qaysi raqam ichki xarajatlarga tegishli ekanini tezda yo‘qotadi. Natijada chegirma, ustama yoki pudratchi to‘lovi noto‘g‘ri hisoblanishi mumkin.
Xulosa sodda: narx tashqarida, mijoz bilan hisob-kitobda ishlaydi. Tannarx kompaniya ichida ishni bajarish qancha turishini ko‘rsatadi.
Chalkashlik foydaga qanday ta’sir qiladi?
Faqat shartnomadagi umumiy summaga qarash loyiha iqtisodiyotini ko‘rsatmaydi. Katta tushum foyda yuqori degani emas: ishni bajarish xarajatlari ham shunga yarasha katta bo‘lishi mumkin.
Masalan, loyiha narxi 500 000 hisob birligi, tannarxi 400 000, kutilayotgan foyda esa 100 000 bo‘lsin. Agentga loyiha narxining 10 foizi berilsa, 50 000 birlik ketadi. Bu tushumning kichik ulushi bo‘lib ko‘rinsa-da, foydaning yarmiga teng.
Chegirma ham xuddi shunday ishlaydi. Mijoz narxini pasaytirib, tannarxni qayta hisoblamasangiz, loyiha marjasi tez qisqaradi. Jamoa obyektni tugatadi, tushum keladi, lekin kompaniya rejalashtirilgan daromadga erishmaydi.
Shuning uchun marjinal foydani alohida kuzatish kerak. U tushumdan o‘zgaruvchan xarajatlar ayirilgandan keyin qoladigan summa. Bu ko‘rsatkich loyiha kompaniyaning doimiy xarajatlari va sof foydasi uchun qancha pul qoldirayotganini ko‘rsatadi.
Marja ulushi ham foydali: marjinal foydani tushumga bo‘lib, natijani foizda ifodalaysiz. Shu tariqa turli hajmdagi loyihalarni bir xil mezon bilan solishtirish mumkin.
Narx, tannarx va foyda alohida ko‘rilganda, qarorlar aylanma mablag‘ taassurotiga emas, har bir loyihaning real iqtisodiyotiga tayanadi.
Ko‘rsatkichlarni ishda qanday ajratish kerak?
Birinchi qadam — jamoa uchun yagona lug‘at belgilash. Narx mijoz to‘laydigan summa, tannarx bevosita xarajatlar, ustama tannarx ustiga qo‘shiladigan summa, marjinal foyda esa tushumdan o‘zgaruvchan xarajatlar ayirilgandan keyingi qoldiq bo‘lsin.
Ikkinchi qadam — prays-listda narx va tannarx uchun alohida ustunlar yaratish. Har bir ish turi bo‘yicha usta to‘lovi, materiallar va boshqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar bitta ko‘rsatkichda, mijozga taklif qilinadigan summa esa boshqa ko‘rsatkichda saqlanadi.
Uchinchi qadam — har bir loyiha iqtisodiyotini hisoblash. Tushum 1 500 000, o‘zgaruvchan xarajatlar 1 100 000 bo‘lsa, marjinal foyda 400 000 birlikni tashkil qiladi. Ofis, boshqaruv, marketing va boshqa doimiy xarajatlar aynan shu qoldiqdan qoplanadi.
To‘rtinchi qadam — tannarx o‘zgarganda narxni muntazam ko‘rib chiqish. Materiallar, mehnat, texnika yoki logistika xarajatlari oshsa, eski narx marjani kamaytiradi. Buni loyiha tugagandan keyin emas, yangi taklif tayyorlanishidan oldin ko‘rish kerak.
Beshinchi qadam — reja va faktni taqqoslash. Rejalashtirilgan tannarx smeta tuzishda kerak, haqiqiy tannarx esa loyiha yakunida nima sodir bo‘lganini ko‘rsatadi. Ularning farqi keyingi loyihalar uchun narxni aniqroq belgilashga yordam beradi.
Aniq qoidalar jamoaga “qimmat” yoki “arzon” degan umumiy baholar o‘rniga narx, tannarx va marja bo‘yicha aniq raqamlar bilan gaplashish imkonini beradi.
101 Ilovasida bu qanday ishlaydi?
101 Ilovasida xizmatning tannarxi va mijoz narxini alohida saqlash mumkin. Shu tufayli prays-listning o‘zida qaysi ish foyda keltirishi, qaysi pozitsiyada esa marja juda pastligi ko‘rinadi.
Prays-listni tayyorlashda har bir pozitsiya uchun o‘lchov birligi, miqdor, tannarx va mijoz narxi kiritiladi. Keyin shu ma’lumotlar smeta va loyiha hisob-kitoblarida qayta ishlatiladi. Bu bir xil ishni turli hujjatlarda boshqa-boshqa raqam bilan hisoblash xavfini kamaytiradi.
Ochiq narxlash modelida mijoz tannarx va kelishilgan ustamani alohida ko‘rishi mumkin. Yopiq modelda esa mijozga faqat yakuniy narx ko‘rsatiladi. Kompaniya ikkala holatda ham ichki tannarx va marjani alohida nazorat qiladi.
Masalan, loyiha tannarxi 700 000, mijoz narxi 1 000 000 bo‘lsa, rejalashtirilgan farq 300 000 birlikni tashkil qiladi. Xarajatlar 800 000 gacha oshsa, narx o‘zgarmagan holatda farq 200 000 gacha kamayadi. Tizimdagi ajratilgan ko‘rsatkichlar bunday o‘zgarishni erta ko‘rishga yordam beradi.
PRO+ imkoniyatlari loyiha voqealari asosida foyda, rentabellik va aylanma kapitalni tahlil qilishga yordam beradi. Rahbar yangi obyekt bo‘yicha qarorni umumiy tushumga emas, kompaniyada qoladigan pulga qarab qabul qiladi.
Narx va tannarx hisob tizimida ajratilganda, katta aylanma fonida pul yetishmasligi sababi aniq ko‘rinadi: loyiha marjasi past bo‘lishi, xarajatlar rejadan oshishi yoki chegirma foydani yutib yuborishi mumkin.
Mijozga tannarxni ko‘rsatish kerakmi?
Bu narxlash strategiyasiga bog‘liq. Ochiq modelda mijoz tannarx va kelishilgan ustamani ko‘radi. Yopiq modelda faqat yakuniy narx beriladi. Muhimi, kompaniya ichida har ikkala ko‘rsatkich baribir alohida yuritilsin.
Narxlarni qanchalik tez-tez qayta ko‘rish kerak?
Materiallar, mehnat yoki texnika xarajatlari sezilarli o‘zgarganda prays-listni yangilash kerak. Bundan tashqari, reja va haqiqiy tannarxni muntazam solishtirish narxni kechikmasdan tuzatishga yordam beradi.
Narx tushumdan nimasi bilan farq qiladi?
Narx — bitta ish birligi yoki shartnoma uchun belgilangan summa. Tushum esa ma’lum davrda barcha loyihalardan olingan jami to‘lovdir. Bir xil narx turli loyiha soni va tarkibida turlicha tushum hamda foyda keltiradi.
Farqni jamoaga qanday tushuntirish mumkin?
Oddiy misoldan boshlang: ustaga 70 birlik to‘lanadi, mijoz 100 birlik to‘laydi. Keyin bu atamalarni prays-list, smeta va hisobotlarda bir xil yozing. Jamoa raqamlarni bir xil ma’noda ishlatganda, loyihaning foydaliligini muhokama qilish osonlashadi.