Qurilish obyektida smetalar ko‘pincha alohida hujjatlar ko‘rinishida paydo bo‘ladi: buzish ishlari uchun bittasi, elektr ishlari uchun boshqasi, dastlabki ishlar uchun yana biri, tarmoqlar uchun esa alohida smeta. Har birining yakuniy summasi, shakli va farazlari bor. Keyin savol tug‘iladi: butun loyiha uchun qancha mablag‘ kerak va yakuniy raqamni buyurtmachi, investor yoki bankka qanday tushuntirish mumkin?
Buning uchun yig‘ma smeta hisobi kerak. U tarqoq hisoblarni yagona tuzilmaga birlashtiradi va loyiha summasini uning mantiqi bilan birga ko‘rsatadi: aynan nimalar hisoblangan, qayerda zaxira ajratilgan, qaysi xarajatlar ishlarga, materiallarga yoki boshqa sarflarga tegishli.
Quyida yig‘ma smeta hisobi kasbiy ma’noda nima ekanini, uning tarkibini, boblar odatda qanday tuzilishini va yig‘ma smeta (rus tilidagi maqola) ortiqcha xarajatlar hamda nizolar manbaiga aylanmasligi uchun nimalarni tekshirish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Mundarija:
- Yig‘ma smeta hisobi nima?
- U mahalliy va obyekt smetalaridan nimasi bilan farq qiladi?
- Uning tarkibida qanday qismlar va ilovalar ko‘p uchraydi?
- Boblarni qanday o‘qish kerak va kutilmagan xarajatlar qayerda yashirinadi?
- Yig‘ma smeta hisobida nimalarni tekshirish kerak?
- Ish davomida uni qanday dolzarb saqlash mumkin?
Yig‘ma smeta hisobi nima?
Yig‘ma smeta hisobi loyihaning smeta qiymatini yagona ko‘rinishga keltiradigan yakuniy hujjatdir. Qurilishda «yig‘ma» so‘zi ko‘pincha butun obyekt uchun umumiy smetani anglatadi. Kasbiy hujjatlarda to‘liqroq nom ham uchraydi: «qurilish qiymatining yig‘ma smeta hisobi». Bunday hisob bevosita ishlar, materiallar va uskunalarni, shuningdek obyektni amalda barpo etish uchun zarur xarajatlarni — vaqtinchalik inshootlar, ishga tushirish va sozlash, loyihalash hamda belgilangan chegaralar doirasidagi boshqa xarajatlarni qamrab oladi.
Amaliy maqsad bitta: loyihada qiymat bo‘yicha yagona ishonchli tayanch paydo bo‘ladi. Buyurtmachi umumiy summa va uning tuzilishini ko‘radi. Loyiha rahbari budjet qaysi bloklardan tuzilganini, qaysi raqamlar kelishilganini va qaysilari farazlarga asoslanganini ko‘radi.
U mahalliy va obyekt smetalaridan nimasi bilan farq qiladi?
Atamalarni chalkashtirmaslik uchun oddiy pog‘onalarni yodda tutish qulay.
- Mahalliy smeta muayyan ish turi yoki qism uchun hisobdir: devorlar, polning tekislovchi qatlami, elektr ishlari yoki fasad. U «nima qilinadi va qancha turadi» degan savolga javob beradi.
- Obyekt smetasi obyekt yoki uning qismi — korpus, seksiya yoxud muhandislik bloki — bo‘yicha yiriklashtirilgan hisobdir. Ko‘pincha bir nechta mahalliy smetadan tuziladi.
- Yig‘ma smeta hisobi eng yuqori pog‘ona: obyekt va mahalliy hisoblarni, shuningdek bitta mahalliy smeta ichida saqlash noqulay bo‘lgan alohida xarajat turlarini jamlaydi.
«Budjet» atamasi ham bor. Kundalik suhbatlarda uni ko‘pincha smetaning sinonimi sifatida ishlatishadi. Boshqaruv hisobida budjet daromadlarni, to‘lov jadvalini va pul oqimidagi uzilishlarni ham qamrab oladi. Smeta esa rejalashtirilgan xarajatlarni ko‘rsatadi. Smetaning asosiy mantiqi va qaror qabul qilishdagi o‘rni 101 maqolasida batafsil tushuntirilgan: «Smeta: nima, qanday tuziladi va qiymat qanday hisoblanadi».
Uning tarkibida qanday qismlar va ilovalar ko‘p uchraydi?
Tarkib loyiha turiga — ta’mirlash, yakka tartibdagi uy-joy qurilishi yoki tijorat qurilishi — buyurtmachi talablariga va loyiha ekspertizadan o‘tishiga bog‘liq. Shunga qaramay, odatiy amaliyotda deyarli har doim bir xil asosiy qismlar uchraydi.
1) Titul qismi va boshlang‘ich ma’lumotlar. Qanday obyekt, qaysi manba hujjatlar ishlatilgani, qaysi narx darajasi qabul qilingani va qanday farazlar kiritilgani. Bu qism rasmiy ko‘rinsa ham, ko‘pincha «nega summa o‘zgardi» degan nizoni hal qiladi.
2) Bo‘limlar yoki boblar bo‘yicha yig‘ma jadval. Hujjatning markaziy qismi — loyihaning yiriklashtirilgan tuzilmasi. Bu darajada ishlar, materiallar, uskunalar, vaqtinchalik ehtiyojlar va boshqa xarajatlarga qancha summa to‘g‘ri kelishi ko‘rinishi kerak.
3) Batafsil tarkib. Har bir bob nimalardan iboratligi: qaysi mahalliy yoki obyekt hisoblari birlashgani, qaysi koeffitsiyentlar va indekslar qo‘llangani, qaysi pozitsiyalar alohida qatorga chiqarilgani.
4) Yakunlar va chegaralangan xarajatlar. Zaxiralar, kutilmagan xarajatlar, qo‘shilgan qiymat solig‘i, loyihani kuzatib borish xarajatlari, buyurtmachi xarajatlari va dastlabki smetada unutilib, keyinchalik noxush tarzda aniqlanadigan boshqa moddalar.
Boblarni qanday o‘qish kerak va kutilmagan xarajatlar qayerda yashirinadi?
Yirik qurilish loyihalarida qiymatni boblar yoki bloklarga taqsimlash qulay. Quyida xarajatlarni boshqaruv uchun guruhlash misoli berilgan. U boblarning majburiy tartibini belgilamaydi: hujjatning me’yoriy shakli va tarkibi tegishli metodika, mamlakat va loyiha shartlariga ko‘ra tekshiriladi.
O‘qishda yo‘l topish uchun qisqa yo‘riqnoma qulay. Quyidagi tuzilma smeta amaliyotida ko‘p uchraydi; u barcha holatlar uchun universal shablon emas, tuzilmani tushunish uchun mo‘ljaldir.
| Bob yoki blok | Odatdagi tarkib | Ko‘pincha tekshirilmay qoladigan jihatlar |
|---|---|---|
| Hududni tayyorlash | To‘siqlar, buzish ishlari, vaqtinchalik ulanishlar, chiqindilarni olib chiqish | Olib chiqish haqini kim to‘laydi va bu qayerda qayd etilgan |
| Asosiy qurilish ishlari | Konstruksiyalar, pardozlash, asosiy jarayonlar | Hajmlar qaydnoma yoki loyihaga mos keladimi |
| Muhandislik tizimlari | Elektr, santexnika, shamollatish, past kuchlanishli tizimlar | Ulanishlar va tutashuv tugunlaridagi javobgarlik chegarasi |
| Uskunalar | Xarid, yetkazib berish, o‘rnatish, sozlash | To‘plamga nimalar kiradi va narx oshishi xavfini kim ko‘taradi |
| Tashqi tarmoqlar va obodonlashtirish | Olib keluvchi tarmoqlar, yo‘laklar, yomg‘ir suvi tizimi, hududni yoritish | Nimalar uchastkaga, obyektga va tarmoq tashkilotlariga tegishli |
| Vaqtinchalik binolar va inshootlar | Maishiy vagonchalar, ombor, vaqtinchalik to‘siqlar va qurilmalar | Ijara muddatlari va ular uzaytirilganda nima bo‘lishi |
| Boshqa ishlar va xarajatlar | Qo‘riqlash, laboratoriya, sinovlar, xizmat xarajatlari | Har bir qatorning batafsil tarkibi tushunarlimi |
| Loyihalash va kuzatib borish | Loyiha, mualliflik nazorati, ekspertiza, kelishuvlar | Shartnoma va jadvaldagi barcha majburiy bosqichlar bormi |
Ta’mirlash loyihalarida boblar ko‘pincha ish turlari bo‘yicha bo‘limlarga almashtiriladi: buzish, dastlabki ishlar, muhandislik tizimlari, yakuniy pardoz, mebel va obyektni kerakli buyumlar bilan ta’minlash. Mazmun bir xil: bitta hujjat bir nechta smetani jamlaydi va tushunarli yakun beradi. 101 ilovasida ham aynan shu mantiq qo‘llangan: bosqichlar va ish turlari bo‘yicha alohida smetalarni yagona «Yig‘ma smeta hisobi»ga birlashtirib, ish turlari bo‘yicha taqsimot va umumiy yakuniy summani olish mumkin.
Yig‘ma smeta hisobida nimalarni tekshirish kerak?
Yig‘ma smeta hisobiga tekshirmasdan ishonish oson: yakuniy summa ishonchli ko‘rinadi, jadval tartibli, sahifalar ko‘p. Muammo keyin, xaridlar boshlanib, hajmlar aniqlashtirilganda yuzaga chiqadi. Shuning uchun hujjatni shartnoma imzolashdan va obyektda ish boshlashdan oldin tekshirish ma’qul.
Quyidagi qisqa tartib smeta ishiga chuqur kirishmasdan ham xavflarning katta qismini aniqlashga yordam beradi.
- 1-qadam. Hisob asosini solishtiring: loyiha, hajmlar qaydnomalari, texnik topshiriq, ishlab chiqish bosqichi. Asos eskiz bo‘lsa, aniqlik ham shunga mos bo‘ladi.
- 2-qadam. Chegaralarni tekshiring: qiymatga nimalar kiritilgan va nimalar tashqarida qolgan — ulanishlar, qo‘shimcha ishlar, ko‘tarish, olib chiqish, yetkazib berish.
- 3-qadam. Bo‘limlar qanday ajratilganini ko‘ring. Hammasi bitta blokka jamlansa, o‘zgarishlarni boshqarish qiyin. Amaldagi loyihalarda ish turlari va bosqichlar bo‘yicha ajratish qulayroq.
- 4-qadam. Qimmat qatorlarni topib, batafsil tarkibini so‘rang: ichida nima bor, nega shuncha turadi, qanday hajmlar va narxlar qo‘llangan.
- 5-qadam. Chegaralangan moddalarni tekshiring: vaqtinchalik inshootlar, boshqa xarajatlar, zaxiralar, kuzatib borish. Ular ko‘zga kam tashlanadi, ammo sezilarli summa beradi.
- 6-qadam. Narxlar va qayta hisoblash shartlarini aniqlang: qaysi narx darajasi qabul qilingan, materiallar qanday yangilanadi, hajmlar aniqlashtirilgandan keyingi o‘zgarishlar qanday qayd etiladi.
- 7-qadam. Qo‘shilgan qiymat solig‘i va qo‘shimcha ustamalarni — ustama xarajatlar, smetadagi foyda, bosh pudratchi xizmatlarini — tekshiring. Ular shartnoma modeliga mos bo‘lishi muhim.
- 8-qadam. O‘zgarish qoidalarini yozma qayd eting: nima hajm o‘zgarishi hisoblanadi, qo‘shimcha ishlar qanday kelishiladi, yig‘ma hisob qachon tuzatiladi, to‘lovlar bosqichlarga qanday bog‘lanadi.
Asoslarni chuqurroq bilmoqchi bo‘lsangiz, smeta qiymati va haqiqiy xarajatlar farqini esga olish, smeta nega obyektdagi amaliy vaziyatdan chetga chiqishini tushunish foydali. Bu «Ta’mirlash smetasini qanday hisoblash mumkin?» (rus tilida) maqolasida tushuntirilgan.
Alohida muammo — yakuni formulalar va qo‘lda tuzatishlarga bog‘liq Excel yig‘ma hisobi. Bunday fayllarda xato qilish oson, raqamlarni kim va qachon o‘zgartirganini kuzatish qiyin. Excel cheklovlari va muqobillari «Smeta tuzish uchun nimadan foydalanish kerak: Excel yoki 101 ilovasi» (rus tilida) maqolasida ko‘rib chiqilgan.
Ish davomida uni qanday dolzarb saqlash mumkin?
Yig‘ma smeta hisobi faqat haqiqatga mos turgan paytda foydali. Amalda qiymat hajmlar aniqlashtirilishi, materiallar almashtirilishi, buyurtmachining yangi ma’lumotlari va logistika o‘zgarishi tufayli o‘zgaradi. Oddiy qoida hujjatni dolzarb saqlaydi: qayta hisoblash aniq sabablarga ko‘ra bajariladi va bir joyda qayd etiladi.
Agar siz ta’mirlash yoki xususiy qurilishni boshqarsangiz, qulay tartib quyidagicha: har bir ijrochi hisoblarning o‘z qismini yuritadi, loyiha rahbari ularni yig‘ma hujjatga jamlaydi, ish bajarilgani sari reja va haqiqiy ko‘rsatkichlar qayd etiladi. 101 ilovasida alohida smetalarni yagona «Yig‘ma smeta hisobi» hujjatiga birlashtirib, buyurtmachiga PDF shaklida yuborish mumkin; ishlar tuzilmasi va yakuniy summa bitta faylda bo‘ladi.
Yana bir jihat: 101 da dastlabki hisob narx bo‘yicha mo‘ljal bo‘lib xizmat qiladi va o‘z-o‘zidan loyihaning moliyaviy balansini o‘zgartirmaydi. Bu rejani kelishib, haqiqiy natijalarni alohida hodisalar va hujjatlar orqali hisobga olish kerak bo‘lganda qulay.
Jarayonga tez kirishish va ish turlari bo‘yicha tushunarli smeta tuzilmasi uchun «101’da qurilish smetasini 10 daqiqada qanday tuzish» yo‘riqnomasi hamda «Smetani bevosita telefonda hisoblash ilovasi» (rus tilida) maqolasidagi smartfon bilan ishlash tartibi yordam beradi.
Qiymat haqida gap ketganda, narxnomalar va yagona hisoblash qoidalari masalasi deyarli doim paydo bo‘ladi. Jamoa turli jadvallarda smeta tuzsa, yig‘ma hujjatni jamlashda kelishmovchiliklar yuzaga keladi. Yagona narxnoma va tushunarli ustama yordam beradi. Bu haqda alohida maqola bor: «Yaxshi narxnomaning ahamiyati» (rus tilida).
