Mundarija:
Nega tushum va foydani farqlash muhim?
Tushum kompaniyaning odatiy faoliyatidan hisob siyosatiga muvofiq topilgan qiymatni ko‘rsatadi. Foyda esa belgilangan xarajatlar ayirilgandan keyin qoladigan natijadir. Kelib tushgan pul pul mablag‘larining harakatini aks ettiradi. Bu ko‘rsatkichlar turli yo‘nalishda o‘zgarishi mumkin, shu sababli ularni bir xil ma’noda ishlatish narx belgilashdagi muammolarni, ortayotgan xarajatlarni yoki yaqinlashayotgan pul tanqisligini yashiradi.
Qurilish kompaniyasi shartnoma bo‘yicha ish hali bajarilmasidan mijozdan katta to‘lov olishi mumkin. Boshqa holatda bajarilgan ish tushum sifatida tan olinadi, mijoz esa keyinroq to‘laydi. Hisob natijasi va bankdagi qoldiq turli savollarga javob beradi.
Tushum nima?
Tushum — kompaniyaning odatiy tovarlari yoki xizmatlaridan xarajatlar ayirilishidan oldin topilgan summa. Pudratchida u qurilish, ta’mirlash, loyihalash, loyiha boshqaruvi, texnik xizmat yoki boshqa asosiy xizmatdan shakllanishi mumkin.
Tushumni tan olish amaldagi hisob tizimi, shartnoma shartlari va va’da qilingan tovar yoki xizmat mijozga qanday topshirilishiga bog‘liq. Tegishli mezonlar bajarilsa, bosqichma-bosqich topshiriladigan ish bo‘yicha tushum ham vaqt davomida tan olinishi mumkin.
Oddiy sotuv formulasi miqdorni narxga ko‘paytirishdan iborat. Qurilish shartnomalarida hisob ko‘pincha batafsilroq bo‘ladi, chunki bitta loyiha bir nechta bosqich, o‘zgaruvchan to‘lov shartlari, tasdiqlangan o‘zgarishlar va turli hisobot davrlarida bajarilgan ishlarni qamrab olishi mumkin.
Tushum va kelib tushgan pul bir xilmi?
Ular turli ko‘rsatkichlardir. Mijoz to‘lovi pul qoldig‘ini o‘zgartiradi, tushum esa tanlangan hisob usuliga ko‘ra kompaniya ishlab topgan qiymatni qayd etadi. Avans ish bajarilishidan oldin bankdagi qoldiqni oshirishi mumkin. To‘lanmagan hisobvaraq esa pul kelib tushmasidan tushumni oshirishi mumkin.
| Hodisa | Pulga ta’siri | Hisobotga ehtimoliy ta’siri |
|---|---|---|
| Mijoz avans to‘laydi | Pul ko‘payadi | Tegishli ish bajarilguncha tushum o‘zgarmasligi mumkin |
| Ish bajarilib, hisobvaraq taqdim etiladi | Pul o‘zgarmasligi mumkin | Tushum va debitorlik qarzi ko‘payishi mumkin |
| Mijoz hisobvaraqni to‘laydi | Pul ko‘payadi | Debitorlik qarzi kamayadi, avval tan olingan tushum takroran qayd etilmaydi |
| Yetkazib beruvchi hisobvarag‘i to‘lanadi | Pul kamayadi | Xarajatni tan olish vaqti xarid mazmuni va hisob siyosatiga bog‘liq |
Shu sababli foyda ko‘rsatayotgan kompaniyada ham pul tanqisligi yuzaga kelishi mumkin. Rentabellik, debitorlik va kreditorlik qarzlari, avanslar hamda bankdagi qoldiq birgalikda ko‘rib chiqiladi.
Foyda nima?
Foyda — tanlangan xarajatlar tushum va boshqa tegishli daromadlardan ayirilgandan keyingi qoldiq. Hisob qaysi bosqichda to‘xtashiga qarab natija o‘zgaradi. Yalpi foyda hisobida ishni bajarishning bevosita tannarxi ayriladi. Operatsion foyda hisobida kompaniyaning operatsion xarajatlari ham ayriladi. Sof foyda esa hisobotdagi barcha tan olingan daromad va xarajatlarni qamrab oladi.
“Daromad” atamasi turli manbalarda turlicha ma’noda ishlatilishi mumkin. Ayrim hisobotlarda u tushumni, boshqalarida esa sof daromadni, ya’ni foydani anglatadi. Har bir hisobotda ko‘rsatilgan aniq atama va formulaga tayanish kerak.
Foyda — summa. Foyda marjasi esa foizda ifodalanadi: foyda tushumga bo‘linib, 100 ga ko‘paytiriladi va foizda ko‘rsatiladi. Bu ko‘rsatkich turli hajmdagi loyihalar yoki davrlarni taqqoslashga yordam beradi.
Foydaning qanday turlarini kuzatish kerak?
| Foyda darajasi | Asosiy hisob | Boshqaruv savoli |
|---|---|---|
| Marjinal foyda | Tushum − o‘zgaruvchan xarajatlar | Doimiy xarajatlar va foydani qoplash uchun qancha mablag‘ qoladi? |
| Yalpi foyda | Tushum − ishni bajarishning bevosita tannarxi | Loyiha narxi ishchi kuchi, materiallar, uskuna va subpudratchilar xarajatlarini qoplayaptimi? |
| Operatsion foyda | Yalpi foyda − operatsion xarajatlar | Kompaniyaning asosiy faoliyati loyiha xarajatlari va umumiy operatsion xarajatlarni qoplayaptimi? |
| Sof foyda | Barcha tan olingan daromadlar − barcha tan olingan xarajatlar | Hisobot davri uchun qanday yakuniy natija qoladi? |
Kompaniyalar xarajatlarni turlicha guruhlashi mumkin. Hisoblar rejasi va ichki qoidalar har bir qatorning mazmunini belgilashi kerak. Izchil ta’riflar boshqaruv paneliga ko‘plab koeffitsiyentlarni qo‘shishdan ko‘ra muhimroq.
Qurilish loyihasida tushum va foyda qanday farqlanadi?
Pudratchi hisobot davrida loyiha bo‘yicha 100 shartli birlik miqdoridagi tushumni tan oldi, deb olaylik. Bevosita mehnat, materiallar, uskuna va subpudratchilar 70 birlikni tashkil etdi. Yalpi foyda 30 birlik bo‘ladi.
Loyiha va kompaniyaga taqsimlangan operatsion xarajatlar 18 birlik bo‘lsa, operatsion foyda 12 birlikni tashkil etadi. Qolgan tan olingan xarajatlar jami 4 birlikni tashkil etsa, sof foyda 8 birlikka teng bo‘ladi. Sof foyda marjasi 8%, chunki 8 ni 100 ga bo‘lganda 0,08 hosil bo‘ladi.
Loyihaning pul holati boshqacha bo‘lishi mumkin. Mijozlar 80 birlik to‘lagan, yetkazib beruvchilar va mehnat uchun to‘lovlar esa 85 birlikni tashkil etgan bo‘lsa, hisobot davrida foyda qayd etiladi, loyiha pul oqimi esa 5 birlik miqdorida manfiy bo‘ladi.
Tushum va foyda ko‘rsatkichlaridan qanday foydalanish kerak?
Ko‘rsatkichlarni o‘zaro bog‘langan operatsion zanjir sifatida ko‘rib chiqing:
- Qancha ish bajarilgani va tushum sifatida tan olinganini tasdiqlash.
- Bevosita xarajatlarni ayni loyiha va hisobot davriga biriktirish.
- Kompaniya xarajatlarini izchil taqsimlash.
- Yalpi, operatsion va sof foydani alohida ko‘rsatish.
- Natijani hisobvaraqlar, debitorlik va kreditorlik qarzlari, avanslar hamda pul qoldig‘i bilan solishtirish.
- Haqiqiy ko‘rsatkichlarni smeta va oldingi davr bilan taqqoslash.
101 ilovasi loyiha daromadi, xarajatlari, hisobdor mablag‘lar va to‘lov yozuvlarini bitta boshqaruv ko‘rinishida birlashtirishi mumkin. Bu loyiha bir vaqtning o‘zida tushum, foyda va pul yaratayotganini ko‘rishni osonlashtiradi.
101 PRO+ tizimidagi avtomatlashtirilgan boshqaruv hisobotlari jamoaga har bir yig‘ilish oldidan bir xil hisob-kitobni qo‘lda qayta tuzmasdan tushum, xarajatlar va foydani ko‘rib chiqishga yordam beradi.