Mundarija:
Smetadagi foyda: sodda ta’rif
Smetadagi foyda — loyiha smetasiga oldindan kiritiladigan rejalashtirilgan daromad qoldig‘i. Ushbu maqolada bu atama shartnoma bo‘yicha tushumdan loyihaning barcha bevosita xarajatlari chiqarilgach, kompaniyada qolishi kutiladigan summani anglatadi. Shu ma’noda u loyihaning rejalashtirilgan marjasini ko‘rsatadi.
Hisoblash formulasi: smetadagi foyda = shartnoma bo‘yicha rejalashtirilgan tushum − loyiha bo‘yicha rejalashtirilgan bevosita xarajatlar. Tushum — buyurtmachi smeta yoki tijorat taklifi bo‘yicha to‘lashi kerak bo‘lgan summa. Bevosita xarajatlar esa aynan shu loyihaga tegishli sarflar: ustalar va pudratchilar mehnati, materiallar, yetkazib berish, texnika ijarasi va boshqa xarajatlar. Tushum tushunchasini aniqlashtirish uchun tushum nima ekanligi haqidagi maqolani (rus tilida) o‘qishingiz mumkin.
Bu summaning keyingi vazifasini ham hisobga olish kerak. Loyihaning bevosita xarajatlariga kiritilmagan ofis, buxgalteriya, soliqlar va marketing xarajatlari shu mablag‘dan qoplanadi; shundan keyin mulkdorlarning sof foydasi qoladi. Demak, smetadagi foyda kompaniyaning ushbu xarajatlarini qoplash va sof daromad olish uchun loyihadan keladigan mablag‘dir.
Shartli misol: ta’mirlash bo‘yicha smeta summasi 2 000 000 rubl, ishlar, materiallar va pudratchilar uchun rejalashtirilgan bevosita xarajatlar 1 400 000 rubl bo‘lsin. Smetadagi foyda 600 000 rublni tashkil etadi. Doimiy xarajatlarni qoplash va sof foyda olish uchun shu 600 000 rubldan foydalanasiz. Asl misoldagi rubl summalari saqlandi; ular amaldagi mahalliy narxlarni bildirmaydi.
Rahbar uchun bu ko‘rsatkich loyihaning moliyaviy natijasini oldindan rejalashtirish va buyurtmachiga taklif qilingan shartlarda ishni olish maqsadga muvofiqligini baholash imkonini beradi.
Loyihaviy biznesda smetadagi foyda nimalarga mo‘ljallanadi?
Qurilish, dizayn, konsalting va boshqa loyihaviy faoliyatlarda rejalashtirilgan marja bir nechta vazifani bajaradi. Ular smetada har doim alohida satrlarda ko‘rsatilmasa ham, kompaniya ichida qaysi mablag‘ nimaga mo‘ljallanganini ajratish foydali.
Birinchi yo‘nalish — boshqaruv xarajatlari: mulkdorning boshqaruv mehnati, loyiha rahbarlari, ofis, ma’murlar va buxgalter xizmatlari. Bu ishlar bir nechta obyektni yuritish, kelishuvlarga erishish, nizolarni hal qilish va sifatni nazorat qilish uchun zarur. Loyiha byudjetida boshqaruv mehnatini moliyalashtirish manbasi bo‘lishi kerak; bevosita xarajatlarda hisobga olingan summalarni marjadan yana bir marta ayirish kerak emas.
Ikkinchi yo‘nalish — xavflar uchun zaxira. Buyurtmachi ishlar hajmini kengaytirishi, materiallar qimmatlashishi yoki muddatlar o‘zgarishi mumkin. Smetada zaxira bo‘lmasa, og‘ishlar loyiha natijasini tez yomonlashtiradi. Rejalashtirilgan mablag‘ning zaxiraga ajratilgan qismi bunday vaziyatlarni qoplashga yordam beradi.
Uchinchi yo‘nalish — mulkdorlar va hamkorlarning sof foydasi. Kompaniya qurish, javobgarlikni zimmasiga olish va jarayonlarni rivojlantirishdan ko‘zlangan natija shu. Bunda daromad faqat mutaxassisning shaxsiy mehnati uchun haq olish bilan cheklanmaydi.
Ba’zan kompaniya sotuv mutaxassisi, dizayner yoki loyiha rahbari uchun mukofot jamg‘armasini ham rejalashtiradi. Mukofotni loyiha foydasiga bog‘lash — kompaniya tanlaydigan rag‘batlantirish siyosati. Hisoblash bazasi va to‘lov shartlarini oldindan kelishib, mukofotni xarajatlarda bir xil tartibda hisobga olish zarur. Uni bevosita xarajatga kiritib, keyin yana foydadan takroran ayirmang. Shu tarzda jamoa loyiha marjasini saqlashdan manfaatdor bo‘ladi.
Smetadagi foyda qaysi vazifalarni moliyalashtirishini aniqlagach, uning minimal darajasini tushumga nisbatan foizda va pul summasida belgilash osonlashadi. Masalan, yuqoridagi rubl bilan berilgan misolda chegarani rublda ifodalash mumkin. Belgilangan chegaradan past natija loyiha kompaniyaning moliyaviy maqsadlariga mos kelmasligini ko‘rsatadi.
Rejalashtirilgan, haqiqiy va marjinal foyda o‘rtasidagi farq
Smetadagi foyda — prognoz. Uni ish boshlanishidan oldin qancha vaqt, material va pudratchi resursi kerak bo‘lishi haqidagi taxminlar asosida hisoblaysiz. Amalda xarajatlarning bir qismi oshadi, boshqasini kamaytirish imkoni tug‘iladi, qo‘shimcha ishlar paydo bo‘ladi.
Haqiqiy foyda loyiha yakunida amaldagi tushum va xarajatlar hisobga olingach aniqlanadi. Natijani o‘qishda qaysi xarajatlar ayirilganini tekshirish muhim: bevosita xarajatlardan keyingi loyiha marjasi bilan barcha tegishli xarajatlardan keyingi sof foyda turli ko‘rsatkichlardir. 101 ilovasida loyiha foydasi va rentabelligini «Tahlil» bo‘limidagi hisobotlar orqali kuzatish mumkin (maqola rus tilida).
Yana bir ko‘rsatkich — marjinal foyda. U tushum bilan o‘zgaruvchan xarajatlar o‘rtasidagi farqdir va doimiy xarajatlarni qoplash hamda sof foyda olish uchun qoladigan summani ko‘rsatadi. Bevosita xarajatlar loyihaga tegishliligi, o‘zgaruvchan xarajatlar esa ish hajmi o‘zgarishi bilan qanday o‘zgarishi bo‘yicha ajratiladi. Shu sababli bu ikki guruh har doim bir xil bo‘lmaydi.
Reja va haqiqiy natijani bir xil asosda solishtiring. Smetada tushumdan bevosita xarajatlar ayirilgan bo‘lsa, haqiqiy natijada ham aynan shu tarkibdagi xarajatlarni ayiring. Farq chegirmalar, smetadagi xatolar, ortiqcha material sarfi, boshqaruvdagi kamchiliklar yoki xodimlarga berilgan mablag‘lar hisobi sustligining ta’sirini ko‘rsatishi mumkin.
Barqaror rivojlanish uchun loyiha yakunidagi marjani hisoblash bilan birga, uni rejalashtirilgan qiymat bilan muntazam taqqoslash kerak. Marjinal foyda bo‘yicha taqqoslashda ikkala hisobda ham o‘zgaruvchan xarajatlar olinadi. Hisoblash asosi bir xil bo‘lsa, keyingi smetalar aniqroq, loyihalarning moliyaviy natijalari esa oldindan baholashga qulayroq bo‘ladi.
Smetadagi foydadan loyihalarni boshqarishda qanday foydalaniladi?
Bu ko‘rsatkich qaysi loyihani olish, qanday chegirma berish, jamoani qanday rag‘batlantirish va qanday daromadlilikni maqsad qilish haqidagi qarorlarga asos bo‘la oladi.
Birinchidan, smetadagi foyda loyihalarni saralashga yordam beradi. Minimal chegarani, masalan, tushumning ma’lum foizi yoki aniq pul summasi sifatida belgilang. Hisoblangan foyda shu chegaradan past bo‘lsa, narxni oshirish, ishlar hajmini soddalashtirish yoki buyurtmani rad etish mumkin. Bu yondashuv kompaniyani katta aylanma hosil qilib, yetarli daromad bermaydigan loyihalardan himoya qiladi.
Ikkinchidan, u chegirma chegarasini ko‘rsatadi. Xarajatlar o‘zgarmasa, narx bo‘yicha har bir yon berish rejalashtirilgan marjani kamaytiradi. Narxni pasaytirishdan oldin chegirmadan keyin qancha mablag‘ qolishini va ishni foydasiz bajarishga to‘g‘ri kelmasligini hisoblang. Shunda sotuv maqsadi bilan moliyaviy barqarorlik o‘rtasidagi muvozanat saqlanadi.
Uchinchidan, foydaga asoslangan rag‘batlantirish tizimini tanlash mumkin. Loyiha rahbari, sotuv mutaxassisi yoki dizaynerning mukofotini kelishilgan loyiha foydasining foizi sifatida belgilash xarajatlarni smeta chegarasida ushlashga undashi mumkin. Hisoblash qoidalari aniq bo‘lsa, jamoaning buyurtmachiga cheksiz chegirma berib marjani kamaytirishdan manfaatdorligi pasayadi.
Nihoyat, smetadagi foyda keyingi tahlil uchun boshlang‘ich nuqtadir. Loyiha tugagach, bir xil hisoblash bazasidagi reja va haqiqiy natijani taqqoslab, og‘ish qayerda yuz berganini ko‘rasiz. 101 ilovasidagi xarajat moddalari bo‘yicha tahlil (rus tilida) bilan birga bu yondashuv qaysi ishlar va loyihalar ko‘proq foyda keltirishi, qaysilari esa ortiqcha yuk yaratishini aniqlashga yordam beradi.
101 ilovasi smetadagi foyda bilan ishlashga qanday yordam beradi?
Ko‘p kompaniyalarda rejalashtirilgan foyda mulkdorning xayolida yoki bir-biridan ajralgan Excel fayllarida qoladi. Obyekt bo‘yicha raqamlar suhbatlar, jadvallar va bank ko‘chirmalariga tarqalganida reja bilan haqiqiy natijani taqqoslash qiyinlashadi. 101 ilovasi loyiha ma’lumotlarini bir joyda yuritishga yordam beradi.
101 da smetani dastlabki hisob-kitob orqali tayyorlash mumkin: ustalar o‘z ishlarini hisoblaydi, loyiha rahbari ularni umumiy hujjatga birlashtirib buyurtmachiga ko‘rsatadi. Shu bosqichda loyihaning rejalashtirilgan ustamasi va foydasini ko‘rish mumkin. Moliyaviy mazmuni loyiha natijasini marjinal foyda orqali baholash haqidagi maqolada, amaliy tartibi esa dastlabki hisob-kitob bilan ishlash bo‘yicha materiallarda tushuntiriladi.
Keyingi bosqich — kundalik hisob. Ustalar va pudratchilar bajarilgan ishlarni, materiallar cheklarini, avanslarni va hisob-kitoblarni qayd etadi. «Xarajat moddalari» bo‘limida mablag‘larning yo‘nalishini kuzatish mumkin; dastlabki hisob-kitoblardagi summalar, ustama va foyda loyiha moliyaviy rejasini ko‘rsatadi. Bunday ekranning namunasi xarajatlarni moddalar bo‘yicha taqsimlash haqidagi maqolada (rus tilida) keltirilgan.
PRO+ tarifida kengaytirilgan tahlil imkoniyatlari mavjud (maqola rus tilida). Loyiha foydasi va rentabelligi, rahbarlarning daromadlari hamda kompaniya mablag‘lari haqidagi ma’lumotlar natijalarni baholashga yordam beradi. Hisobotlarni bir xil davr va xarajatlar tarkibida ko‘rib chiqib, rejalashtirilgan foyda qayerda amalga oshgani yoki kamayganini tekshirishingiz mumkin.
Natijada smetadagi foyda boshqarish mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichga aylanadi. Dastlabki hisob-kitobda rejalashtirilgan marjani ko‘rasiz, obyekt bo‘yicha hodisalarni bir joyda qayd etasiz va loyiha yakunida rejani haqiqiy natija bilan solishtirasiz. Bevosita xarajatlardan keyingi marja, o‘zgaruvchan xarajatlardan keyingi marjinal foyda va barcha tegishli xarajatlardan keyingi sof foyda o‘rtasidagi farqni saqlash hisobni to‘g‘ri talqin qilishga yordam beradi.
Bunday hisob amalda qanday ishlashi va aynan sizning biznesingizga qanday yordam berishini ko‘rish uchun 101 ilovasining bepul taqdimotiga yoziling. Mutaxassis smetadagi foyda hisobi va loyihalar tahlilini amaliy misollarda ko‘rsatadi.