Loyihaviy biznesda (qurilish, ta’mirlash yoki muhandislik ishlari) pul bir maromda kelmaydi: bugun katta to‘lov tushadi, keyin tanaffus bo‘ladi, bosqich yopilgach yana to‘lov keladi. Bitta hisobotda tushum bilan aylanma aralashtirilsa, turli savollarga javob beradigan raqamlarga tayangan holda boshqaruv qarorini qabul qilish oson.
Ushbu maqolada tushum va aylanmani ajratamiz, tushumni buyurtmachi qabul qilgan ish bosqichlariga bog‘laymiz va kompaniyalar ko‘pincha qayerda nazoratni yo‘qotishini ko‘rsatamiz: avansni ishlab topilgan pul deb hisoblashadi, dalolatnomalar kech imzolanadi, kassa uzilishi esa sezilmay yaqinlashadi.
Mundarija:
Loyihaviy biznesda tushum nima va u qachon yuzaga keladi?
Tushum — kompaniya ma’lum davrda asosiy faoliyatidan ishlab topgan summa. Loyihaviy ishda asosiy so‘z «ishlab topgan»: kompaniya majburiyatlarini bajargan va buyurtmachi natijani tasdiqlagan bo‘lishi kerak.
Bu tushumni tan olish qoidalarida yaqqol ko‘rinadi: shartlardan biri — buyurtmachi ishni qabul qilishi yoki xizmat ko‘rsatilishi. Bu shart bajarilmaguncha, olingan pul hisobda buyurtmachi oldidagi majburiyat bo‘lib turadi, tushumga aylanmaydi. Qurilishda masala odatda yopuvchi hujjatlarga borib taqaladi. Boshqaruv hisobi uchun amaliy qoida oddiy:
Qabul qilish dalolatnomasi imzolandi, bosqich yopildi — tushum tan olinadi. Bosqich tugadi, lekin dalolatnoma yo‘q — hisobga avans tushgan bo‘lsa ham, tushum tan olinmaydi.
Masalan, kompaniya ta’mirlashni bosqichma-bosqich bajaradi. Buyurtmachi birinchi bosqich uchun oldindan to‘laydi, brigada ishni tugatadi, buyurtmachi rozi, ammo dalolatnomani ikki hafta o‘tgach imzolaydi: ta’tilda bo‘ladi, yurist matnni ko‘rib chiqadi yoki «keyin imzolaymiz» deydi. Ish tugagan, lekin tushum ko‘rsatkichida hali o‘zgarish yo‘q. Shu paytda marja va foydani taxminan hisoblash ishlab topilgan pulni vaqtincha olingan pul bilan chalkashtirishi mumkin.
Atama va misollarni batafsil o‘rganish uchun 101’ning Tushum nima (rus tilida) maqolasiga qarang. Unda tushum bajarilgan majburiyatlar qiymati sifatida tushuntiriladi.
Aylanma nimani anglatadi?
Aylanma murakkabroq atama: shartnomalar, buxgalteriya, banklar va boshqaruv hisobotlarida bir xil qo‘llanadigan yagona talqin yo‘q. Shu sababli «bizda tushum 5 millionmi yoki 12 millionmi?» degan bahs ko‘pincha «aylanmaga nimani kiritamiz?» degan savolga aylanadi.
Amalda ikkita keng tarqalgan ma’no bor:
Aylanma sotuv hajmi sifatida. Bu ma’noda u ko‘pincha tushumga tenglashtiriladi: davr mobaynida xarajatlar chegirilishidan oldin sotilgan ish va xizmatlar qiymati.
Aylanma pul harakati sifatida. Bank ko‘chirmasi, pul oqimi hisoboti yoki kassada u davr mobaynida qancha pul kirgani va chiqqanini bildiradi. Bunga avanslar, qaytarilgan mablag‘lar, qarzlar va o‘z hisobvaraqlari o‘rtasidagi o‘tkazmalar ham kiradi.
Har ikki ma’no ishlatiladi. Muhimi — kompaniya qoidalarida qaysi biri belgilangan. Rahbar «aylanma o‘smoqda» desa, buxgalter esa «aylanma»ni hisobga kelib tushgan mablag‘ deb tushunsa, ular turli ko‘rsatkichlarni muhokama qilmoqda.
Loyihaviy biznesda pul tushumlarini va qabul qilingan bosqichlar bo‘yicha daromadni alohida yuritish xavfsizroq. Shunda «aylanma» so‘zi suhbatda ishlatilishi mumkin, boshqaruv hisobi esa buzilmaydi. 101’ning Kassa usuli va hisoblash usuli (rus tilida) maqolasi kassadagi pul va hisobotdagi tushum nega turli vaqtda paydo bo‘lishini tushuntiradi.
Tushum va aylanma amalda qanday farqlanadi?
Ularni boshqaruv savollari orqali taqqoslash oson. Tushum «qancha ishlab topildi?» degan savolga, pul aylanmasi esa ko‘pincha «kompaniya orqali qancha pul o‘tdi?» degan savolga javob beradi.
| Mezon | Tushum | Aylanma |
|---|---|---|
| Ma’nosi | Bajarilgan va buyurtmachi qabul qilgan majburiyatlar qiymati | Kompaniya ta’rifiga qarab sotuv hajmi yoki davrdagi pul harakati |
| Loyihada yuzaga kelish sharti | Ish bosqichi yopilgan, qabul qilish dalolatnomasi imzolangan | Pul kirgan yoki chiqqan, agar gap pul aylanmasi haqida bo‘lsa |
| Avans kiritiladimi? | Yo‘q, bosqich yopilmaguncha | Ha, agar aylanma pul tushumi bo‘yicha hisoblansa |
| Qayerdan ko‘riladi? | Dalolatnomalar reyestri, yopilgan bosqichlar, boshqaruv foyda va zarar hisoboti | Bank ko‘chirmasi, pul oqimi hisoboti, kassa |
| Chalkashtirish xatari | Pulni muddatidan oldin sarflash va kelajakdagi majburiyatlarni kam baholash | Biznes ko‘lami va pul oqimi barqarorligini ortiqcha baholash |
Kompaniyangizda «aylanma» tushum ma’nosida ishlatilsa ham, bu taqqoslash foydali: qurilishda tushum bankdagi «pul kelib tushdi» xabariga emas, qabul qilingan ishlarga bog‘liq.
Tushum marja va foydani hisoblash uchun ham asos bo‘ladi. Marja tushumdan hisoblanadi; bu 101’ning Marja va ustama (rus tilida) maqolasida batafsil tushuntirilgan.
Nega avans tushumga aylanmaydi?
Loyihaviy biznesda avans — natija topshirilishidan oldin kelgan pul. Uning iqtisodiy mazmuni oddiy: buyurtmachi kelajakdagi ishlarni moliyalashtirdi, kompaniya esa ularni bajarish majburiyatini oldi. Buyurtmachi natijani qabul qilmaguncha, bu pul ishlab topilgan tushum hisoblanmaydi.
Ruscha manbada keltirilgan buxgalteriya qoidalarida bu aniq yozilgan: tushumni tan olish shartlaridan bittasi ham bajarilmasa, kelib tushgan pul kreditorlik majburiyati sifatida aks ettiriladi, tushum tan olinmaydi. Bu Rossiya buxgalteriya qoidalaridir. (ib.ru, rus tilida)
Soliq hisobida ham usullar farqlanadi. Ruscha manbada tasvirlangan kassa usulida daromad pul yoki boshqa mol-mulk olingan kuni hisobga olinadi. Bu Rossiya soliq qonunchiligidagi shu usul qoidasidir, barcha mamlakatlar uchun umumiy qoida emas. (zakonrf.info, rus tilida)
Ularni loyiha boshqaruvida chalkashtirish nimaga olib keladi? Odatiy vaziyat: 1 500 000 ₽ avans keldi, materiallar olindi, brigadaga haq to‘landi, kassada 200 000 ₽ qoldi, dalolatnomalar esa hali imzolanmagan. Avans kelishi bilan uni tushumga yozsangiz, hisobot hali tasdiqlanmagan daromadlilikni ko‘rsatadi. Keyin dalolatnoma kechikadi, ikkinchi to‘lov suriladi, ish haqiga pul yetmaydi va hamma «pul qayerda?» deb so‘raydi. Asl muammo tushumni tan olish qoidasida.
Rahbar uchun «hisobdagi pul» va «ishlab topilgan pul» bir summaning ikki xil holatidir. Ularni ajratish kassa uzilishi xavfini kamaytiradi.
Kassa uzilishlari va ularning atamalar bilan bog‘liqligi haqida 101’ning Kassa uzilishi nima (rus tilida) maqolasini o‘qing.
Jamoa raqamlar bo‘yicha kelishishi uchun hisobni qanday tashkil etish kerak?
Murakkab reglament shart emas. Ikkita qoida va bosqichlarni muntazam yopish tartibini kelishib olish kifoya:
1-qoida. Kompaniya tushumni imzolangan qabul qilish dalolatnomalari yoki boshqa yopuvchi hujjatlar bo‘yicha hisoblaydi va ish bosqichlariga bog‘laydi. Yopilgan bosqich shu davr tushumiga kiradi.
2-qoida. Pul oqimi alohida hisoblanadi: kirim va chiqim. Bu pul aylanmasini, ish haqi, materiallar va subpudratchilarga mablag‘ yetishini ko‘rsatadi.
Keyin muntazam tartib kerak. Masalan, loyiha rahbari haftada bir marta barcha obyektlarning holatini ko‘radi: qaysi ish tugagan, nimani topshirish mumkin, qayerda imzo kechikmoqda, qaysi dalolatnomani bugun yakunlash kerak. Bu davr tushumiga, demak, marja va rejaga bevosita ta’sir qiladi.
Har bir shartnomani dalolatnoma bilan real yopish mumkin bo‘lgan bosqichlarga ajrating.
Dalolatnomalar reyestrini yuriting: tayyor bo‘lgan, yuborilgan va imzolangan sana hamda summa.
Dalolatnomalar jadvalini to‘lovlar jadvali bilan moslashtiring; shunda qaysi kechikish odatiy, qaysisi xavfli ekanini bilasiz.
Uchta hisobotni yuriting: pul oqimi, foyda va zarar, balans. Namuna uchun 101’ning Pul oqimi: pulni nazorat qilish (rus tilida) maqolasiga qarang.
Bular bir tizimda yuritilsa, aylanma va tushum haqidagi bahs tez tugaydi: har bir ko‘rsatkichning o‘z o‘rni bor. 101 ilovasida loyihalar hisobini obyektlar bo‘yicha yuritish, bosqichlar va to‘lovlar kesimida raqamlarni ko‘rish qulay; shunda tushum avans bilan aralashmaydi.
Obyektlar ko‘payganda, hujjatlar standartlari, brendlash va ko‘rsatkichlarni muntazam tahlil qilish ham kerak bo‘ladi. PRO+ obunasi shu imkoniyatlarni beradi va pulga ta’sir qiladigan ko‘rsatkichlar hamda ish bosqichlarini o‘z vaqtida yopishga e’tibor qaratishga yordam beradi.
Tushum va aylanmani chalkashtiradigan odatiy xatolar
Bu xatolar odatda hisoblashni bilmaslikdan kelib chiqmaydi. Ko‘pincha sabab kundalik iboralar va odatlardir.
Pul tushumini ishlab topilgan tushum deb hisoblash. Qurilishda bu avanslarni «daromad»ga aylantirib, prognozni buzadi.
Dalolatnoma imzolanishidagi kechikishni hisoblamaslik. Ish tugashidan imzogacha necha kun o‘tishi noma’lum bo‘lsa, tushum prognoz qilib bo‘lmaydigan ko‘rsatkichga aylanadi.
Aylanma va foydani bir xil turdagi ko‘rsatkich deb taqqoslash. Aylanma oqimlar ko‘lamini, foyda esa xarajatlardan keyingi natijani ko‘rsatadi. Atamalarni farqlash uchun 101’ning Tushum va foyda (rus tilida) maqolasiga qarang.
Kassadagi pulni loyiha iqtisodiyoti bilan chalkashtirish. Kassa bugungi holatni ko‘rsatadi; loyiha iqtisodiyoti tushum, tannarx va marja orqali ochiladi.
Amaliy xulosa: tushumni qabul qilingan ishlarga, pul aylanmasini esa pul kirimi va chiqimiga bog‘lang. Shunda loyihalarni boshqarish osonlashadi.