Ushbu maqolada «iqtisodiyotning oltin qoidasi» aynan nimani anglatishi, uni qo‘llash nega deyarli doim boshqaruv hisobiga bog‘liqligi, foyda o‘sishini tushunarli omillarga qanday ajratish va ko‘rsatkichlarni har oy qo‘lda yig‘masdan qayerda kuzatish mumkinligini ko‘rib chiqamiz.
Mundarija:
Iqtisodiyotning oltin qoidasi nimadan iborat?
Bu atama chalkashlik tug‘diradi, chunki iqtisodiyotning turli yo‘nalishlarida o‘z «oltin qoidalari» bor. Masalan, makroiqtisodiyotda Solou modelidagi jamg‘arma me’yorining oltin qoidasi uchraydi.
Kompaniyani boshqarishda «iqtisodiyotning oltin qoidasi» ko‘pincha o‘sish sur’atlari o‘rtasidagi namunaviy nisbatni anglatadi. Keng tarqalgan ifodalardan biri quyidagicha:
Fₒ > Tₒ > Aₒ > 100%, bu yerda Fₒ — foydaning o‘sish indeksi, Tₒ — tushum (sotuv hajmi) o‘sish indeksi, Aₒ — aktivlar o‘sish indeksi.
Qiyoslanadigan davrlar solishtirilsa va boshlang‘ich davrdagi foyda musbat bo‘lsa, qoida tezkor tashxis uchun mo‘ljal bo‘lib xizmat qiladi. U sabablarni tushuntirmaydi, ammo biznes iqtisodiy samaradorlikni oshirmasdan aylanmani ko‘paytirayotganini yoki to‘g‘ri yo‘nalishda kengayayotganini tez ko‘rsatadi.
Biznesni boshqarishda bu qoidani qanday tushunish kerak?
Iqtisodiyotning oltin qoidasi «muvaffaqiyatning sehrli formulasi» emas. Bu raqamlarga berilishi kerak bo‘lgan savollar ketma-ketligidir. Agar tushum oshib, foyda oshmasa, tizimda yo‘qotishlar paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin: chegirmalar, tannarxning oshishi, qo‘shimcha ishlarning yetarlicha nazorat qilinmasligi, doimiy xarajatlarning ko‘payishi yoki hisobdagi xatolar.
Avval atamalarni aniqlab olish muhim. Hisoblash usuliga asoslangan boshqaruv hisobida tushum bajarilgan ishlar va xizmatlar davriga kiritiladi; olingan avansning o‘zi hali tan olingan tushum emas. Bu qurilish biznesi uchun ayniqsa muhim: hisobdagi to‘lovlarga qarab oy «foydali» ko‘rinadi, amalda esa tushum hali tan olinmagan bo‘lishi mumkin.
Foydaning ham turlari bor. Boshqaruv qarorlari uchun odatda uch daraja kerak: marjinal foyda (tushum minus o‘zgaruvchan xarajatlar), operatsion foyda (boshqaruv va tijorat xarajatlaridan keyin) va sof foyda (barcha xarajatlar hamda soliqlardan keyin). Bu darajalarni aralashtirib yuborsangiz, iqtisodiyotning oltin qoidasi noto‘g‘ri signal bera boshlaydi.
Asosiy tushunchalarni tez eslab olish uchun 101’ning tushum nima ekanligi (rus tilida) va tushum bilan foyda farqi (rus tilida) haqidagi materiallari foydali.
Foyda nega tushumdan tezroq o‘sishi kerak?
Agar foyda tushumdan sekinroq o‘ssa, biznesni yuritish og‘irlashadi: o‘sha miqdordagi sof foydani olish uchun ko‘proq ish bajarish, ko‘proq xarid qilish, maydonda ko‘proq xodim ushlab turish va rahbarlarning ko‘proq vaqtini sarflash kerak bo‘ladi. Miqyos kengayishi bilan boshqaruv xatolari xavfi oshadi, xavfsizlik zaxirasi esa kamayadi.
Ta’mirlash va qurilishda tez-tez uchraydigan oddiy misolni ko‘raylik.
| Ko‘rsatkich | 1-yil | 2-yil |
|---|---|---|
| Tushum | 10 000 000 ₽ | 12 000 000 ₽ |
| Sof foyda | 1 000 000 ₽ | 1 050 000 ₽ |
| O‘sish | — | Tushum +20%, foyda +5% |
| Sof foyda rentabelligi | 10% | 8,75% |
Tashqaridan qaraganda o‘sish bor: tushum 20% oshgan. Aslida esa kompaniya deyarli o‘sha miqdordagi sof foyda uchun ko‘proq aylanma qilmoqda. Bunday holat pul oqimida taranglik tug‘dirishi mumkin: ko‘p pul ish jarayoniga bog‘langan, erkin mablag‘ esa kam. Bu mavzu qurilishdagi kassa uzilishi (rus tilida) haqidagi maqolada batafsil tushuntirilgan.
Nega bunday bo‘ladi? Odatda sabab bitta emas. Qurilish va pardozlash kompaniyalarida foyda pasayishining odatiy manbalari quyidagilar:
- tannarx oshgan, ammo narxlar va shartlar yangilanmagan;
- past marjali loyihalar ulushi oshib, portfel sezilmasdan muvozanatdan chiqqan;
- chegirmalar va «bepul» qo‘shimcha ishlar odatga aylangan;
- doimiy xarajatlar (ofis, reklama, boshqaruv xodimlari) marjinal foydadan tezroq o‘sgan.
Har bir loyihaning iqtisodiyotini alohida ko‘rish foydali: tushum, o‘zgaruvchan xarajatlar, marjinal foyda, so‘ng ustama xarajatlar. 101 bu yondashuvni marjinal foyda (rus tilida) haqidagi materialda hamda narx va tannarxni ajratish haqidagi maqolada tushuntiradi.
Foyda tushumdan tezroq o‘sishiga qanday erishiladi?
Iqtisodiyotning oltin qoidasiga ikki yo‘l bilan erishiladi: tushumning har bir birligidan ko‘proq foyda olish va biznes kengayganda xarajatlarni nazoratda tutish. Bu oddiy eshitiladi, ammo amalda tartibli hisob va har bir omil bo‘yicha aniq qarorlarni talab qiladi.
Quyida qurilish, ta’mirlash, loyiha ishlari va xizmatlarga mos amaliy tartib bor. Uni jadvallarda, 1C’da, CRM’da yoki 101 ilovasida yuritish mumkin; vositadan ko‘ra qoidalar va muntazamlik muhimroq. 1-qadam. Nimani tushum deb hisoblashni belgilang. Uni ishlarni qabul qilish dalolatnomalari va yakunlovchi hujjatlar bilan bog‘lang, to‘lovlarni davr bo‘yicha tushumni tan olishdan ajrating. Yo‘nalish uchun «Tushum nima?» (rus tilida) maqolasidagi ta’rifga qarang.
2-qadam. Xarajatlarni o‘zgaruvchan va doimiy turlarga ajrating. O‘zgaruvchan xarajatlar ish hajmi bilan oshadi (materiallar, ustalar, yetkazib berish); doimiy xarajatlar esa ofis, servislar, reklama va boshqaruv ish haqlaridir. Ajratmasangiz, xarajatlarning faqat umumiy summasini ko‘rasiz, tuzilishini emas.
3-qadam. Loyihalar bo‘yicha marjinal foydani hisoblashni boshlang. Bu biznes aslida qayerda daromad olayotganini tez ko‘rsatadi. Formula oddiy: marjinal foyda = tushum − o‘zgaruvchan xarajatlar.
4-qadam. Qo‘shimcha ishlar shartlarini tekshiring. Qurilishda foyda ko‘pincha ish chegaralari noaniqligi va haqi to‘lanmagan qo‘shimcha ishlar tufayli yo‘qoladi. O‘zgarishlar odatiy holga aylangan bo‘lsa, ularni pullik ishning bir qismiga aylantiring: kelishuv, qayd etish va dalolatnoma bilan rasmiylashtirish.
5-qadam. Ustama xarajatlarni tushunarli tizimga jamlang: fondlar, xarajat moddalari va limitlar. Xarajatlarni moddalar bo‘yicha ko‘rsangiz, ortiqchasini qisqartirish va qoidalarni jamoaga tushuntirish osonlashadi. 101’da bu qism daromad va xarajatlarning moliyaviy hisobi bilan bog‘langan.
6-qadam. Oyiga bir marta foyda, tushum va aktivlarning o‘sish sur’atlarini (yoki hech bo‘lmasa aylanmaga kiritilgan mablag‘ni: ombordagi materiallar, debitorlik qarzlari, texnikani) ko‘ring. Qoida dinamikada ishlaydi: bir oylik bitta raqam tendensiyani ko‘rsatmaydi.
Foydani boshqarishni chuqurroq o‘rganish uchun 101’ning daromad va xarajatlar moliyaviy hisobi (rus tilida), xarajatlar hisobi (rus tilida) va biznes samaradorligi tahlili (rus tilida) haqidagi maqolalariga qarang.
Tushum, foyda va o‘sish sur’atlarini qayerda kuzatish mumkin?
Iqtisodiyotning oltin qoidasini qo‘llash uchun ikki narsa kerak: yagona ma’lumot manbai va qiyoslanadigan hisobot davri. Tushum, foyda va aktivlarni bir xil davomiylikdagi davrlar bo‘yicha solishtiring. Raqamlar chatlar, menejerlar jadvallari, qog‘oz dalolatnomalar va prorabning xotirasida tarqoq bo‘lsa, qoida taxminga aylanadi.
Ko‘rsatkichlar odatda quyidagi joylarda ko‘riladi:
- Buxgalteriya hisobotida. Yakuniy natijalar va soliqlar uchun mos, ammo loyihalarni boshqarish va tezkor qarorlar uchun uncha qulay emas.
- Boshqaruv jadvallarida. Loyihalar kam va ma’lumot kiritish intizomi qat’iy bo‘lsa ishlaydi. Jamoa kengayganda formula va kiritish xatolari xavfi oshadi.
- Boshqaruv hisobi tizimida. To‘lovlar, xaridlar, dalolatnomalar, hisoblashlar va fondlar haqidagi ma’lumotlar jarayonlardan kelib tushganda qulay.
Qurilish va pardozlash kompaniyalarida «loyiha → pul → hujjatlar» bog‘lanishi muhim. 101 ilovasida har bir loyihadagi tushumlar, dalolatnomalar va xaridlar qayd etiladi. Shundan keyin tizim obyekt bo‘yicha balansni, foydani, moddalar kesimidagi ustamani va oylar bo‘yicha tushum dinamikasini ko‘rsatadi. Alohida «Analitika» bo‘limi (rus tilida) ham bor: unda asosiy raqamlar loyiha voqealaridan yig‘iladi.
Kompaniya bo‘yicha umumiy manzarani ko‘rish uchun ustama xarajatlar — ofis, reklama, menejerlar ish haqi va servislar — muhim. 101’da PRO+ kengaytirilgan analitikasi va «Kompaniya fondi» mantiqi bu xarajatlarni hisobga olishga yordam beradi, shunda «tushum oshyapti, demak hammasi yaxshi» degan xomxayol qolmaydi.
O‘z raqamlaringiz asosida loyihalar bo‘yicha tushum va foydani qanday kuzatishni ko‘rmoqchi bo‘lsangiz, namoyishga yoziling.
Xulosa oddiy: iqtisodiyotning oltin qoidasi shunchaki «ko‘proq sotish»ni emas, samaradorlikni oshirishni talab qiladi. Foyda tushumdan tezroq o‘ssa, ish hajmi o‘zgarmasa ham biznes mustahkamlanadi. Tushum foydadan tezroq o‘ssa, marja, tannarx va ustama xarajatlarni tekshirib, muntazam hisobni yo‘lga qo‘ying.