Loyihalar asosida ishlaydigan biznesda foyda deyarli hech qachon darhol ko‘rinmaydi. Pul bo‘lib-bo‘lib keladi, ayrim xarajatlar oxirgi kuni paydo bo‘ladi, boshqalari umumiy xarajatlar orasida yashirinadi. Bunga qaytarishlar, qayta bajarilgan ishlar, chegirmalar va bekor turishlar ham qo‘shiladi.
Shu sababli tuzoqqa tushish oson: shartnoma bo‘yicha loyiha foydali ko‘rinadi, hisobda pul harakati bor, jamoa band, ammo oy yakunidagi natija yo‘q. Sizga tanish holatmi?
Quyida loyihalar va kompaniya uchun amaliy foyda formulasini ko‘rib chiqamiz, so‘ng uni har bir obyekt uchun takrorlash mumkin bo‘lgan tushunarli hisobga aylantiramiz.
Mundarija:
- Loyihaviy biznesda nimani foyda deb hisoblash kerak
- Asosiy foyda formulasi: nimalar kirishi kerak
- Loyiha tannarxi: qaysi xarajatlarni kiritish kerak
- Loyihaning marjinal va sof foydasini qanday bog‘lash mumkin
- Rejalashtirilgan smeta foydasi va haqiqiy natijani qanday bog‘lash mumkin
- Foyda yo‘qolishiga olib keladigan xatolar
- 101 ilovasida hisobni qanday soddalashtirish mumkin
Loyihaviy biznesda nimani foyda deb hisoblash kerak?
Avval atamalar ko‘pincha chalkashadigan farqdan boshlaymiz. Loyiha foydasi va kompaniya foydasi bor. Loyihaviy biznesda ular hatto bir kunning o‘zida ham turli raqamlar bo‘ladi.
Loyiha foydasi tanlangan davrda tan olingan daromad va loyihaga tegishli xarajatlar natijasini ko‘rsatadi. Pul kelib tushishi o‘z-o‘zidan daromad emas, to‘lov ham har doim xarajat tan olingan paytga to‘g‘ri kelmaydi. Qaysi loyiha natija berayotganini, qaysi biri faqat aylanma hosil qilayotganini ko‘rish uchun har bir obyekt bo‘yicha shu mantiqni saqlash foydali.
Kompaniyaning sof foydasi — tan olingan umumiy xarajatlar, foizlar va soliqdan keyingi natija. Dividendlar foydadan taqsimlanadi: mulkdorlarga to‘lovning o‘zi bu ko‘rsatkichni kamaytiradigan xarajat emas. To‘lash uchun mavjud pul qoldig‘i pul oqimi va majburiyatlar bo‘yicha qo‘shimcha tekshiriladi.
Yana bir keng tarqalgan xato — foydani daromad va hisobdagi pul bilan aralashtirish. Boshqaruv hisobida daromad va foyda o‘z qoidalariga ega, bu tabiiy holat. Asosiy tushunchalarni o‘rganmoqchi bo‘lsangiz, quyidagi maqola yordam beradi: daromad va foyda o‘rtasidagi farq.
Asosiy foyda formulasi: nimalar kirishi kerak?
Hisobning asosi oddiy: foyda daromad va xarajatlar farqi sifatida hisoblanadi. Loyihaviy biznesda qiyinchilik tafsilotlarda: nimani daromad deb hisoblash, qaysi xarajatlarni olish va loyihani qachon yopilgan deb belgilash.
Amalda formula quyidagicha:
Loyiha foydasi = Loyiha daromadi − Loyiha tannarxi
Keyin loyihalarni o‘zaro solishtirish uchun ikkinchi qatlamni — foiz ko‘rsatkichini qo‘shish muhim. Buning uchun rentabellik ishlatiladi:
Loyiha rentabelligi = (Loyiha foydasi ÷ Loyiha tannarxi) × 100%
Yoki marjaga yaqinroq variant:
Daromadga nisbatan rentabellik = (Loyiha foydasi ÷ Daromad) × 100%
Nega ikkita variant? Chunki ular turli savollarga javob beradi. Tannarxga nisbatan rentabellik xarajatlar samaradorligini baholaydi. Daromadga nisbatan rentabellik esa loyihaning barcha xarajatlaridan keyin pulning qancha ulushi qolishini ko‘rsatadi.
Loyiha tannarxi: qaysi xarajatlarni kiritish kerak?
Obyektda tong. Prorab ustalar haqini to‘lashni so‘raydi, ta’minotchi materiallar hisobini yuboradi, dizayner mualliflik nazorati uchun qo‘shimcha haq so‘raydi. Bularning barchasi loyiha xarajatlari, odatda ular haqida bahs bo‘lmaydi.
Bahs xarajatlar umumiy ko‘rinib, ularni hisobdan tashqarida qoldirish istagi tug‘ilganda boshlanadi. Keyin aynan shu chetda qolgan xarajatlar foydani yeb bitiradi.
Loyiha foydasini hisoblash uchun xarajatlarni ikki darajaga ajratish qulay.
Bevosita loyiha xarajatlari — ishlar, materiallar, yetkazib berish, texnika ijarasi, subpudrat, brigadaning yashash xarajatlari hamda aynan shu obyekt sababli yuzaga keladigan loyiha soliqlari va komissiyalar.
Kompaniyaning umumiy xarajatlari — ofis, boshqaruv jamoasi, buxgalteriya, marketing, aloqa, xizmatlar, bank xizmatlari va asboblar amortizatsiyasi. Keyinchalik bu xarajatlar tanlangan qoida asosida loyihalar o‘rtasida taqsimlanadi.
Hisobni faqat bevosita xarajatlarga qursangiz, smetadagi tasvir hosil bo‘ladi. Jarayon davomida boshqarish uchun bu foydali. Qancha ishlab topdik degan savolga esa umumiy xarajatlar ulushini ham qamrab olgan to‘liq manzara kerak.
Loyihaning marjinal va sof foydasini qanday bog‘lash mumkin?
101 ilovasida va loyihalarni boshqarish mantiqida ko‘pincha marjinal foydaga tayaniladi. Bu ishlarni bajarishga bog‘liq o‘zgaruvchan xarajatlardan keyin qoladigan mablag‘dir.
Formula qisqa:
Marjinal foyda = Daromad − O‘zgaruvchan xarajatlar
Marjinal foyda asosida marjinal rentabellik hisoblanadi:
Marjinal rentabellik = (Marjinal foyda ÷ Daromad) × 100%
Raqamlari tushunarli loyihani olaylik. Bajarilgan va qabul qilingan ishlar bo‘yicha 1 500 000 ₽ daromad tan olingan. O‘zgaruvchan xarajatlar — ishlar, materiallar, yetkazib berish va subpudrat — 1 000 000 ₽ bo‘lgan. Demak, loyihaning marjinal foydasi 500 000 ₽.
Keyin sof foyda qatlami hisobga olinadi. Marjinal foydadan kompaniyaning umumiy xarajatlari va soliqlari qoplanadi, shundan keyin sof foyda qoladi. Sof foyda va hisoblash mantiqi alohida maqolada tushuntirilgan: sof foydani qanday hisoblash mumkin.
Faraz qilaylik, tanlangan taqsimlash qoidasi bo‘yicha davr uchun ushbu loyihaga kompaniyaning tasdiqlangan umumiy xarajatlari, foizlari va soliqlaridan jami 250 000 ₽ to‘g‘ri keladi. Hisob quyidagicha:
Sof foyda = 500 000 ₽ marjinal foyda − 250 000 ₽ umumiy xarajatlar, foizlar va soliqlar = 250 000 ₽.
Xarajatlarning shunday to‘liq tarkibidan keyin natija 250 000 ₽ bo‘ladi. Agar bu summada davrning ayrim umumiy xarajatlari, foizlari yoki soliqlari hisobga olinmagan bo‘lsa, natijani sof foyda deb atash mumkin emas.
Mana endi bu raqamni amalda qancha qoldi degan nuqtayi nazardan muhokama qilish mumkin.
Rejalashtirilgan smeta foydasi va haqiqiy natijani qanday bog‘lash mumkin?
Rejalashtirilgan foyda ish boshlanishidan oldin loyihaga kirish arziydimi va qanday shartlarda kirish kerakligini aniqlash uchun zarur. Qurilish va loyihaviy ishlarda u ko‘pincha smeta foydasi deb ataladi.
Mantiq quyidagicha:
Smeta foydasi = Shartnoma bo‘yicha rejalashtirilgan daromad − Loyihaning rejalashtirilgan bevosita xarajatlari
Bu mutlaq haqiqat emas, reja. Uning vazifasi yo‘nalish va chegaralarni belgilash: qaysi narx xavfli, smetadagi qaysi moddalar muhim va og‘ishlar uchun qanday zaxira kerak. Mavzu quyidagi maqolada batafsil ko‘rib chiqilgan: smeta foydasi haqida.
Reja va haqiqiy natija bog‘lanishi uchun oddiy intizom yetarli. Uni jadvalda yoki tizimda yuritishingiz mumkin. Harakatlarni muntazam bajarish muhim, aks holda solishtirish uchun ma’lumot bo‘lmaydi.
- Rejani belgilang: shartnoma daromadi va smetadagi bevosita xarajatlar.
- Haqiqiy tushumlar va xarajatlarni paydo bo‘lishi bilan loyihaga bog‘lab hisobga oling.
- Haftada bir marta asosiy moddalar — ishlar, materiallar va subpudrat — bo‘yicha og‘ishlarni solishtiring.
- Og‘ish oshsa, loyiha yakunigacha bo‘lgan prognozni qayta hisoblang va kutilayotgan foydani yangilang.
Loyiha o‘rtasida savol odatda shunday bo‘ladi: hali ham foydamiz bormi? Javob faqat reja va haqiqiy natijani solishtirganda paydo bo‘ladi; alohida cheklar masalani hal qilmaydi.
Foyda yo‘qolishiga olib keladigan xatolar
Loyihaviy biznesda foyda ko‘proq matematika sababli emas, hisob yuritish odatlari sababli yo‘qoladi. Formulalar ma’lum. Pul va xarajatlarning bir qismi hisobga kirmasligi pand beradi.
- Majburiyatlarni e’tiborsiz qoldirib, tushum bo‘yicha hisoblash: avanslar va oldindan to‘lovlar natija bordek tuyuladi, hisob esa boshqacha ko‘rsatadi.
- Kichik loyiha xarajatlarini kiritmaslik: yetkazib berish, mahkamlash buyumlari, sarf materiallari, bekor turish va qayta ishlash. Har bir chek kichikdek ko‘rinsa ham, loyiha bo‘yicha katta summa yig‘iladi.
- Ustamani marjinallik bilan aralashtirish: o‘zgaruvchan va umumiy xarajatlar hisoblanmaguncha smetadagi ustama foydani kafolatlamaydi.
- Umumiy xarajatlarni loyihalarga taqsimlamaslik: loyihalar foydali ko‘rinadi, kompaniya esa nol natija bilan ishlaydi.
- Loyihalarni rentabellik foizisiz, faqat rubldagi foyda bo‘yicha solishtirish: ikki loyiha bir xil natija berib, turlicha hajmdagi resurslarni sarflashi mumkin.
Foyda bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar to‘plamini kengaytirmoqchi bo‘lsangiz, quyidagi maqola yordam beradi: biznesning asosiy ko‘rsatkichlari.
101 ilovasida hisobni qanday soddalashtirish mumkin?
Bir vaqtda ikki-uchtadan ko‘p loyiha bo‘lsa, qo‘lda hisoblash takroriy solishtirishga aylanadi: kim kimga pul o‘tkazdi, chek qayerda, u qaysi obyektga tegishli va qaysi xarajatlar allaqachon hisobga olingan. Bu vaqt oladi, keyin xato ehtimoli oshadi.
101 ilovasida mantiq loyiha atrofida qurilgan: tushumlar va xarajatlar obyekt ichida qayd qilinadi, so‘ng tizim loyiha balansini va foydalilik ko‘rsatkichlarini jamlaydi. Bu yondashuv quyidagi sharhda tasvirlangan: rentabellik qanday hisoblanadi hamda tahlil haqidagi materialda Tahlil bo‘limi orqali (rus tilida).
Kompaniya uchun yana bir qatlam muhim — umumiy fond: umumiy xarajatlar, foydani taqsimlash va hamkorlar o‘rtasidagi pul harakati. Bu mantiqni PRO+ qamrab oladi. Loyihaviy biznesda u kim qancha olib keldi degan bahslardan fond raqamlari va taqsimlash qoidalariga o‘tishga yordam beradi.
Foyda masalasi kompaniya o‘sishiga borib taqalsa, operatsion leverajni ko‘rib chiqish foydali: sizning xarajatlar tuzilmangizda daromad o‘zgarishi operatsion foydaga qanday ta’sir qiladi. Blogda quyidagi material bor: loyihaviy biznesda operatsion leveraj (rus tilida).
Loyihalaringiz foydasini ekspert bilan ko‘rib chiqib, tizimda qanday hisobotlar olishingizni bilmoqchimisiz? Namoyishga keling: odatda 30–40 daqiqada qaysi raqamlarni hozirdanoq yig‘ish mumkinligi va jamoada qaysi hisob qoidalarini belgilash kerakligi aniq bo‘ladi.
