Mundarija:
Foydani qanday hisoblash kerak? Asosiy tushunchalar
Tushum — davr davomida mijozlar oldidagi majburiyatlarni bajarishdan olingan daromad: belgilangan tartibda tasdiqlangan, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar. Maqolada hisoblash usuliga asoslangan boshqaruv hisobi qo‘llanadi; avans kelib tushishining o‘zi tushum hisoblanmaydi. Tushumning boshqaruv hisobidagi mazmunini chuqurroq o‘rganish uchun 101 maqolasiga qarang: «Tushum nima va uni qanday hisoblash kerak?».
Xarajatlarni boshqaruv hisobida o‘zgaruvchan — ish yoki savdo hajmiga bog‘liq — va doimiy — loyihalar to‘xtaganda ham saqlanadigan — guruhlarga ajratish foydali. Bu ajratish marjinal foydani hisoblashda ishlatiladi. Yalpi foyda uchun xarajatlarning vazifasi ham muhim: ishlab chiqarish, sotish yoki boshqaruv. Bevosita xarajatlar har doim ham o‘zgaruvchan xarajatlar bilan bir xil emas.
Foyda turlari: marjinal, yalpi, operatsion va sof foyda
Biznesda foydaning bir necha darajasi bor. Har biri alohida savolga javob beradi: loyiha foydalimi, ofis xarajatlari qoplanadimi, soliqqacha qancha qoladi, barcha xarajatlardan keyin qancha qoladi?
| Foyda turi | Ta’rif | Formula |
|---|---|---|
| Smetadagi foyda (rejalashtirilgan) | Ish boshlanishidan oldin smetaga kiritiladigan foyda: loyihaning bevosita xarajatlaridan keyin shartnoma bo‘yicha kutilayotgan daromad. | Smetadagi foyda = Shartnoma bo‘yicha rejalashtirilgan tushum − Loyihaning rejalashtirilgan bevosita xarajatlari |
| Marjinal foyda | Xizmatni sotish yoki bajarishga bevosita bog‘liq o‘zgaruvchan xarajatlardan — materiallar, ishbay haq, logistika — keyin qoladigan mablag‘. | Marjinal foyda = Tushum − O‘zgaruvchan xarajatlar |
| Yalpi foyda | Bajarilgan ishlar yoki ko‘rsatilgan xizmatlar tannarxidan keyin qoladigan tushum. Tannarxga ularga tegishli ishlab chiqarish xarajatlari kiradi; sotish va boshqaruv xarajatlari alohida hisobga olinadi. | Yalpi foyda = Tushum − Bajarilgan ishlar yoki ko‘rsatilgan xizmatlar tannarxi |
| Operatsion foyda | Sotish va boshqaruv xarajatlaridan keyin, soliqlar va moliyaviy xarajatlardan oldin biznesdan qoladigan mablag‘. | Operatsion foyda = Yalpi foyda − Sotish xarajatlari − Boshqaruv xarajatlari + Boshqa operatsion daromadlar − Boshqa operatsion xarajatlar |
| Soliqqacha foyda | Moliyaviy va boshqa operatsion bo‘lmagan daromad hamda xarajatlardan keyingi natija, jumladan kredit foizlari va shu toifaga tegishli komissiyalar. | Soliqqacha foyda = Operatsion foyda − Moliyaviy xarajatlar + Moliyaviy daromadlar + Boshqa operatsion bo‘lmagan daromadlar − Boshqa operatsion bo‘lmagan xarajatlar |
| Sof foyda | Foyda solig‘idan keyingi moliyaviy natija. Mulkdorlarga to‘lov qilish uchun erkin pul mablag‘i ham bo‘lishi va huquqiy cheklovlarga rioya qilinishi kerak. | Sof foyda = Soliqqacha foyda − Foyda solig‘i xarajati. Tegishli soliqlarni aks ettirish tartibini hisob siyosatida belgilang; xarajatlarga kiritilgan soliqlarni yana bir marta ayirmang. |
Jadval tanlangan davr uchun boshqaruv hisobi sxemasini ko‘rsatadi. Tannarx tarkibi, ustama xarajatlarni taqsimlash va operatsion moddalar chegaralarini kompaniya qoidalarida belgilang. Daromad yoki xarajat toifasi bo‘lmasa, formuladagi qiymati nolga teng. Bir xarajatni ikki marta ayirmang. Ishlab chiqarish tannarxi tarkibini IFRS Foundation saytidagi IAS 2 sharhi (ingliz tilida) bilan solishtirish mumkin: unga, jumladan, bevosita mehnat va ishlab chiqarish ustama xarajatlari kiradi. Sharh tasniflash uchun yo‘nalish beradi; muayyan kompaniyaning hisob qoidalarini alohida belgilash kerak.
Formulalarni qanday to‘g‘ri qo‘llash kerak?
Smetadagi va loyihaning amaldagi foydasi turli vazifalarni bajaradi. Smetadagi foyda sotish va rejalashtirishda kerak. Haqiqiy foyda xaridlar, subpudrat va qayta kelishuvlar bo‘yicha amaldagi ma’lumotlar kelganda muhim. 101 Blogida bu «Smetadagi foyda: loyihaning rejalashtirilgan marjasini hisoblash» maqolasida batafsil yoritilgan.
Marjinal foyda va marjinallikni narx ustamasidan farqlash muhim. Ustama sotish narxi tannarxdan qancha yuqori ekanini, odatda tannarxga nisbatan foizda ko‘rsatadi. Marjinallik tegishli foydaning tushumdagi ulushini ko‘rsatadi. Jamoada bu atamalar aralashtirilsa, narx muhokamasi bir joyda aylanadi. Shu mavzuda «Marja va narx ustamasi: farqi nimada (rus tilida)» maqolasini qo‘l ostida saqlash foydali.
Bosqichma-bosqich: boshqaruv hisobida foydani hisoblash
Foydani tez va ma’lumotlarni doim qayta tuzmasdan hisoblash uchun oddiy algoritm kerak. U qurilish, ta’mirlash, agentliklar va IT loyihalariga birdek mos keladi.
Avval faktlar — tushum va xarajatlar — tartibga keltiriladi, keyin foyda turlari hisoblanadi, so‘ng xulosalar chiqariladi. Boshqaruv atamalari va hisobot asoslari haqida «Qurilishda daromad va xarajatlarning moliyaviy hisobi: amaliy qo‘llanma» maqolasiga qarang.
1-qadam. Davr va darajani tanlang: loyiha, yo‘nalish yoki butun kompaniya. Loyihaviy biznesda avval har bir loyiha foydasini hisoblash, keyin kompaniya bo‘yicha jamlash foydali.
2-qadam. Tushumni qoidalarga muvofiq qayd eting. Jamoa tushum, avans va qarzni bir xil tushunishi kerak. Batafsil izoh «Tushum nima va uni qanday hisoblash kerak?» maqolasida.
3-qadam. O‘zgaruvchan xarajatlarni yig‘ing: materiallar, ishbay mehnat, subpudrat, logistika va loyiha hajmi bilan birga o‘sadigan barcha xarajatlar. Bu marjinal foyda uchun asos.
4-qadam. Bajarilgan ishlar yoki ko‘rsatilgan xizmatlar tannarxini aniqlang: bevosita ishlab chiqarish xarajatlari va ularga tegishli taqsimlangan ishlab chiqarish ustama xarajatlari. Bunga ishlab chiqarish binolari ijarasi, ishlab chiqarish xodimlari maoshi, texnika va omborni ishlatish xarajatlari kirishi mumkin. Ofis va boshqaruv xodimlari xarajatlarini vazifasiga qarab boshqaruv xarajatlarida hisobga oling. Har bir moddani faqat bitta guruhga kiriting, shunda ikki marta ayirmaysiz.
5-qadam. Sotish va boshqaruv xarajatlarini hisobga oling: savdo, marketing, buxgalteriya, xizmatlar va aloqa — vazifasiga qarab. Boshqa operatsion daromadlarni qo‘shing va boshqa operatsion xarajatlar bo‘lsa, ayiring. Natija operatsion foyda bo‘lib, muntazam nazorat uchun xizmat qiladi.
6-qadam. Moliyaviy va boshqa operatsion bo‘lmagan moddalarni, keyin foyda solig‘ini hisobga olib, sof foydani oling. Uni mulkdorning rivojlanish, zaxiralar va taqsimlash maqsadlari bilan solishtirish qulay. To‘lovlar uchun mavjud pul, majburiyatlar va tegishli huquqiy cheklovlarni ham baholang: foyda bilan erkin pul qoldig‘i bir xil emas.
Kimga qaysi foyda ko‘rsatkichi kerak?
Ko‘p uchraydigan xato — hammadan bitta «to‘g‘ri foyda»ni talab qilish. Mulkdorga kompaniya natijasi, loyiha rahbariga obyektning amaldagi ko‘rsatkichlari, savdoga bitim marjinalligi, buxgalteriyaga soliq bazasi va birlamchi hujjatlar to‘g‘riligi kerak.
Kim qaysi ko‘rsatkichni kuzatishi foydaliroq ekanining amaliy taqsimoti quyidagicha.
| Rol | Kerakli foyda turlari | Qanday foydalanish kerak |
|---|---|---|
| Mulkdor / direktor | Operatsion foyda, sof foyda | Boshqaruv xarajatlaridan keyin qancha qolishini tushunish; dividendlar, ishga olish va rivojlanish bo‘yicha qaror qilish |
| Loyiha rahbari / ish boshqaruvchi | Smetadagi foyda, marjinal foyda, loyiha foydasi | Reja va amaldagi natija farqini ko‘rish, ortiqcha xarajatni erta aniqlash, subpudrat va xaridlarni boshqarish |
| Savdo / tijorat bo‘limi | Smetadagi foyda, marjinal foyda | Qaysi ishlar va komplektatsiyalar yetarli marjinallik bilan sotilishini tushunish; chegirmalarni ko‘r-ko‘rona tasdiqlamaslik |
| Moliya / buxgalteriya | Soliqqacha foyda, sof foyda | Soliqlar va to‘lovlarni rejalashtirish, boshqaruv hisobotini yuridik hujjatlar bilan bog‘lash |
| Operatsion rahbar | Yalpi foyda, operatsion foyda | Doimiy xarajatlar va ishlab chiqarish tuzilmasini nazorat qilish, ofis xarajatlarini boshqarish |
| Hamkor / investor | Operatsion foyda, sof foyda | Model barqarorligi va kengayish salohiyatini baholash |
Foydani qanday oshirish mumkin?
Foyda turlari hisoblangach, foydali qism — qarorlar — boshlanadi. Har bir ko‘rsatkichni amalda o‘zgartirish mumkin bo‘lgan boshqaruv vositasi bilan bog‘lang.
Marjinal foyda «bu loyihani nima uchun qilayapmiz?» degan savolga javob beradi. U past bo‘lsa, biznes faqat aylanma uchun ishlaydi. Shundan narxlar, ish tarkibi, chegirmalar va pudratchilar bo‘yicha qarorlar kelib chiqadi. Amalda bu ko‘pincha obyekt tannarxi va bevosita xarajatlarga borib taqaladi, shuning uchun «Xizmat tannarxi: qanday hisoblash va xarajatlarni optimallashtirish» materiali mos keladi.
Yalpi foyda ishlab chiqarish tannarxidan keyingi qoldiqni ko‘rsatadi; undan sotish va boshqaruv xarajatlarini hali qoplash kerak. Qurilish va ta’mirda uni ofis va boshqaruv xarajatlari bilan solishtirish foydali: smetada loyiha natijasi musbat bo‘lishi butun kompaniya foydasini tasdiqlamaydi. Yalpi foyda yondashuvi va mazmuni 101ning «Yalpi foyda nima (rus tilida)» maqolasida batafsil tushuntirilgan.
Operatsion foyda kompaniyani muntazam boshqarish uchun kerak. Uni oyda bir marta ko‘rib, aniq savollar bering: boshqaruv qancha turadi, savdo va ma’muriy qism qancha foizni oladi, xarajatlarni oshirib yubormasdan o‘sish mumkinmi? 101 Blogi bu fikrni hisob intizomi va loyihalar bo‘yicha yagona ma’lumot manbai bilan bog‘laydi.
Sof foyda taqsimlash haqida: rivojlanish, moliyaviy zaxira, dividendlar. Universal ulush yo‘q. Muhimi, yuqori darajalar — tushum, bevosita xarajatlar va yalpi foyda — barqaror hisoblangandagina sof foyda boshqariladigan bo‘ladi.
Foyda hisobini biznes jarayonlariga qanday joriy etish kerak?
Muntazam foyda hisobi uchun jamoada uch kelishuvdan boshlang: daromadni kim qayd etadi, xarajatlarni kim tasdiqlaydi, davr qachon yopiladi? Keyingi jarayon takrorlanuvchanlikka tayanadi.
Loyiha jamoalarida «bitta loyiha = bitta kichik biznes» modeli yordam beradi: har bir loyihaning o‘z daromadi, xarajati, hujjatlari va pudratchilari bor. Har loyiha natijasi alohida ko‘riladi, keyin kompaniya bo‘yicha jamlanadi.
Foyda jadvallarda hisoblansa, amaldagi ma’lumotni qo‘lda kiritish va fayl versiyalarining farqlanishi xato manbai bo‘lishi mumkin. Boshida bunga chidash mumkin, keyin rahbar vaqtini oladi. Shuning uchun loyihalarning yagona ishonchli ma’lumot manbai qayerda bo‘lishini va amaldagi ma’lumotni kim yangilashini oldindan belgilang.
101 Ilovasida mantiq loyiha atrofida qurilgan: daromad va xarajatlar obyektga bog‘lanadi, yakuniy foyda esa amaldagi ma’lumotlardan qo‘lda formulalarsiz yig‘iladi. Obyekt foydasini hisoblash va smeta bilan ishlash amaliyoti haqida «101 Ilovasida kapsula ta’miri: foydani qanday hisoblash kerak (rus tilida)» maqolasiga qarang.
