Inqirozda tannarxni kamaytirishning 7 usuli

Buyurtmachilar smetalarni uzoqroq taqqoslab, ko‘proq chegirma so‘rayotgan, materiallar va yetkazib berish esa qimmatlashayotgan bo‘lsa, xizmatning odatdagi narxi xarajatlarni qoplamay qolishi mumkin.

Bunday vaziyatda xizmat tannarxini hisoblash va uni boshqarish muhim. Tannarx bir birlikka (m², bosqich, obyektga chiqish) hisoblanganda, xaridlarni qayerda yaxshilash, bekor turishlarni bartaraf etish yoki narxlar ro‘yxatini qayta ko‘rib chiqishni hal qilish osonlashadi.

Quyida qurilish va ta’mirlash misolida 7 ta amaliy maslahat keltirilgan. Ular yo‘qotishlarni kamaytirish, obyektdagi ishlarni oldindan rejalashtirish imkonini oshirish va moliyaviy intizom haqida.

Qurilish va ta’mirlashda xizmat tannarxiga nimalar kiradi?

Ta’mirlash xizmati tannarxi bank hisobvarag‘i ko‘chirmasini ochmaguningizcha oddiy ko‘rinadi. Unda ustalarga berilgan avanslar, yetkazib berish, sarflanadigan yordamchi materiallar, benzin, qaytarishlar, pulli to‘xtash joylari, kafolat bo‘yicha obyektga chiqishlar, ofis va reklama aralashib ketgan bo‘ladi. Bu operatsiyalarni ajratmasdan rahbar pul harakatini ko‘radi, ammo bajarilgan ishlarning tannarxini tushunmaydi.

Boshqaruv qarorlari uchun xarajatlarni ikkita mustaqil mezon bo‘yicha ko‘rish foydali. Xizmat yoki obyektga kiritish usuliga ko‘ra bevosita va bilvosita (ustama) xarajatlar ajratiladi. Bevosita xarajatlarni aniq bir ishga to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘lash mumkin: ijrochi haqi, materiallar, subpudrat, shu obyekt uchun yetkazib berish yoki asbob-uskunalar ijarasi. Bilvosita xarajatlar xizmatlar va obyektlar o‘rtasida asoslangan taqsimlash bazasi bo‘yicha taqsimlanadi: masalan, ofis ijarasi va ma’muriy xodimlar haqi. Ish hajmiga bog‘liqligiga ko‘ra xarajatlar tanlangan davr va yuklama doirasida o‘zgaruvchan hamda doimiy turlarga bo‘linadi. Bitta summa bir vaqtning o‘zida bevosita va o‘zgaruvchan yoki bilvosita va doimiy bo‘lishi mumkin; bu ikki tasnifdagi summalarni bir-biriga qo‘shish mumkin emas. Sarflanadigan yordamchi materiallar, kafolat bo‘yicha chiqishlar, soliqlar, marketing va obunalarni ularning shartlari hamda ishlar bilan bog‘liqligiga qarab tasniflang.

Inqirozda tannarxni boshqarishning mohiyati oddiy: takrorlanadigan yo‘qotishlarni aniqlash va bartaraf etish. Hamma narsadan umumiy tejash o‘rniga jamoa har kuni amal qila oladigan aniq qoidalarni tanlang.

1-maslahat. Tannarxni xizmat birligiga bog‘lang

O‘lchov birligini belgilamasdan «xarajatlarni qisqartirish»ga urinish turlicha tushunish xavfini tug‘diradi. Rahbar «ta’mirlash tannarxini kamaytirish kerak» deydi, ishboshi «xaridlardan tejaymiz» deb tushunadi, usta esa «haqimizni kamaytiramiz» degan ma’noni eshitadi. Natijada nizo, sifatning yomonlashishi va ishlarni qo‘shimcha ravishda qayta bajarish zarurati yuzaga kelishi mumkin.

Xizmat birligini tanlab, tannarxni shu birlikka hisoblang. Takrorlanadigan pardozlash ishlarida muayyan ish turi bo‘yicha m², qurilishda esa bosqich (poydevor, binoning asosiy konstruksiyalari, muhandislik ishlari) yoki loyihalar taqqoslanadigan bo‘lsa, butun obyekt mos kelishi mumkin. Keyin shu birlik bo‘yicha reja va haqiqiy natijani taqqoslang: qayerda og‘ish yuz berdi, nima sababdan va qaysi qoida uning takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaslikka yordam beradi?

Bir xil xizmatning shartli misolini ko‘rib chiqamiz: murakkabligi bir xil bo‘lgan, m² da o‘lchanadigan suvoq ishlari. Asosiy materiallarni buyurtmachi sotib oladi: ular bu xizmat narxiga ham, quyidagi hisobga ham kirmaydi. Ustaga to‘lanadigan haq har bir m² uchun 250 ₽ (Rossiya rubli). Misol uchun yordamchi materiallar xarajatini aynan shu haqning 10% i deb olamiz: bu har bir m² uchun yana 25 ₽; bu faqat tushuntirish uchun olingan faraz bo‘lib, amaliyotda uni haqiqiy sarf bo‘yicha tekshirish kerak. Ushbu 25 ₽ dastlabki 250 ₽ tarkibiga kirmaydi va qayta hisobga olinmaydi. Faraz qilaylik, kompaniya bir oyda faqat shu xizmatni 1 000 m² hajmda bajardi va shu oydagi bilvosita xarajatlari 300 000 ₽ ni tashkil etdi. Bu bir xil ish hajmi bo‘yicha taqsimlanganda, har bir m² ga 300 ₽ to‘g‘ri keladi. Soddalashtirilgan misolda boshqa xarajatlar yo‘q. Har bir m² ning hisoblangan tannarxi: 250 + 25 + 300 = 575 ₽. Xizmatlar bir nechta bo‘lsa, har biri uchun mos taqsimlash bazasi kerak; mehnat talab qilishi turlicha bo‘lgan ishlarning m² hajmlarini asossiz qo‘shish mumkin emas.

Bunday hisobdan keyin narxning hisoblangan tannarxdan qancha yuqoriligini baholash mumkin. Narx 575 ₽ bo‘lsa, aynan shu soddalashtirilgan modelda bu farq nolga teng. Haqiqiy narxning 575 ₽ ga yaqinligi o‘z-o‘zidan foyda yoki zararni isbotlamaydi: natija haqiqiy xarajatlar, hajm, buyurtma shartlari va hisobning to‘liqligiga bog‘liq. Taqqoslash chegirma, ishlab chiqarish me’yori, xaridlar va bekor turishlarning ta’sirini tekshirishga yordam beradi.

2-maslahat. Xarajatlarni obyektga tegishliligi va ish hajmiga bog‘liqligi bo‘yicha ajrating

Inqirozda obyekt bilan bevosita bog‘liq xarajatlarni kompaniyaning umumiy xarajatlaridan ajratish muhim. Bir loyihada materiallardan qilingan tejamni ofis, yetarli ish bilan ta’minlanmagan lavozimlar, xizmatlar va o‘zini oqlashi tasdiqlanmagan reklama xarajatlari yo‘qqa chiqarishi mumkin.

Tannarxni hisoblashda har bir summani bir marta hisobga oling: bevosita xarajatlarni darhol xizmat yoki obyektga kiriting, bilvosita xarajatlarni esa taqsimlang. «O‘zgaruvchan yoki doimiy» belgisidan ish hajmi o‘zgarganda xarajatlar qanday o‘zgarishini tahlil qilish uchun alohida foydalaning. Bevosita xarajatlar yuqori bo‘lsa, me’yorlar, unumdorlik, to‘lov shartlari va subpudratni tekshiring. O‘zgaruvchan xarajatlar hajmdan tezroq o‘sayotgan bo‘lsa, ishlarni qayta bajarish, kafolat bo‘yicha chiqishlar va yordamchi materiallar sarfini o‘rganing. Ustama xarajatlar yuki katta bo‘lsa, vazifalar, yuklama, ijara, obunalar va savdo modelini qayta ko‘rib chiqing.

Bu yondashuvni mustahkamlash uchun xarajat moddalari bo‘yicha yagona ma’lumotnoma tuzib, reja va haqiqiy ko‘rsatkichlar hisobini shu moddalar bo‘yicha yuritish qulay. Mavzu bo‘yicha 101 ning xarajatlarni moddalar bo‘yicha taqsimlash haqidagi maqolasi foydali bo‘ladi (rus tilida).

3-maslahat. Ishni qayta bajarishni kamaytirish uchun xizmatni standartlashtiring

Ishlarni qayta bajarish zarurati dastlabki ishlar davomida qilingan tejamni yo‘qqa chiqarishi mumkin. Masalan, smetada «devorlarni suvash» deb yozilgan, usta odatdagidek ishlaydi, buyurtmachi esa boshqa natijani kutadi, ishboshi «oxiriga yetkazamiz» deb va’da beradi va jamoa ikkinchi marta boradi. Mehnat va logistikaga pul sarflanadi, tushum esa oshmaydi.

Standartlashtirish ishni qayta bajarish xavfini kamaytirishga yordam beradi: narxlar ro‘yxatidagi har bir band uchun ishlar tarkibi va qabul qilish mezonlari bo‘lishi kerak. Eng kamida quyidagilar belgilanadi: nimalar kiradi va kirmaydi, qaysi materiallar hamda sarf me’yorlari ko‘zda tutilgan, yakuniy natija qanday va hisobot uchun qaysi suratlar kerak. Narxlar ro‘yxati narx ko‘rsatish bilan birga jamoa uchun yo‘riqnoma vazifasini ham bajara boshlaydi.

Tizimni mustahkamlash uchun 101 ning mukammal narxlar ro‘yxati va pudratchilar bilan hisob-kitoblar haqidagi maqolasini ko‘rib chiqing (rus tilida): unda narxlar ro‘yxatining to‘lov, hajm va mas’uliyat bilan bog‘liqligi tahlil qilingan.

4-maslahat. Xaridlar va logistikani inqiroz sharoitiga moslashtiring

Xaridlarni ishboshi amalga oshirsa, u bir vaqtning o‘zida obyektni ta’minlashi va xarajatlarni nazorat qilishi kerak bo‘ladi. Tezroq bo‘lgan joydan xarid qilish, ortiqcha zaxira, unutilgan qaytarishlar va hisobsiz qoldiqlar xarajatlarni oshirishi mumkin. Bu operatsiyalarni bir chorak davomida bir nechta loyiha bo‘yicha birgalikda tekshiring.

Inqiroz xaridlar tartibini takror qo‘llashga mos qilish uchun sababdir: yagona spetsifikatsiyalar, tushunarli muqobillar, almashtirish bo‘yicha qat’iy qoidalar va qoldiqlar nazorati. Yetkazib beruvchilar takliflarini yetkazish, muddatlar va qaytarish shartlarini hisobga olib taqqoslang; kelishuvlar samarasini haqiqiy xarajatlar bo‘yicha tekshiring.

Quyidagi qoidalarni tekshiring:

• ustalar obyektda ish tarkibini o‘zlaricha «o‘ylab topmasligi» uchun odatiy ishlar bo‘yicha yagona spetsifikatsiya (gruntovka, shpaklyovka, mahkamlash qismlari, yordamchi materiallar);
• muddatlar va mavjudlik imkon berganda «bir guruh materiallar uchun bitta xarid nuqtasi» qoidasi;
• qoldiqlarni obyektga bog‘lab hisobga olish va qaytarishlar uchun mas’ul shaxsni belgilash;
• logistika tufayli odamlarning bekor turishi uchun haq to‘lamaslik maqsadida yetkazib berishlarni ish jadvaliga mos rejalashtirish;
• keyinchalik ko‘zga ko‘rinmay qoladigan materiallar va cheklarni, ma’lumotni hali tiklash mumkin bo‘lgan paytda, darhol suratga olib qayd etish.

5-maslahat. Obyektdagi vaqtni materiallar kabi boshqaring

Ish vaqtining yo‘qolishiga kutish sabab bo‘lishi mumkin: materiallar kelmagan, boshqa pudratchi ishini tugatmagan, obyektga kirish imkoni yoki buyurtmachining qarori yo‘q, yoxud asbob boshqa obyektga olib ketilgan. Hisobotda bu «kun o‘tdi» degan bitta satrga aylanishi mumkin. Vaqtbay haq to‘lashda bekor turish rejalashtirilgan hajm bajarilmagan vaqt uchun xarajatni anglatadi.

Inqirozda qisqa rejalashtirish davri foydali: obyekt bo‘yicha haftalik ish rejasi va har kuni haqiqiy natijani qayd etish. Dastlabki ikki haftadan kuzatuvlar yig‘ish uchun foydalanish mumkin: qayerda bekor turishlar yuz beradi, qaysi ishlar muddatidan suriladi, qaysi brigadalar me’yorga sig‘adi va qayerda ishni tashkil etish xalaqit beradi? Ishonchli xulosalar uchun kompaniyangizga yetarli davr mobaynida yig‘ilgan, taqqoslash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar kerak bo‘ladi.

Alohida vazifa — jamoa muntazam yurita olishi uchun hisobot tayyorlashni soddalashtirish. 101 da hisobotlarga sarflanadigan vaqtni qisqartirish haqida maqola bor. O‘z vaqtida olingan ma’lumotlar xatolarni ertaroq sezish va ularning tannarxga ta’sirini tekshirishga yordam beradi.

6-maslahat. Ustalar va subpudratchilar haqini ish hajmiga bog‘lash tartibini belgilang

Kompaniya qiyin ahvolda bo‘lganda ijrochilar haqini kamaytirish istagi paydo bo‘ladi. Bu xodimlar ketishi va sifat yomonlashishi xavfini tug‘diradi. Pudrat ishlarida muayyan hajm va oldindan tavsiflangan natija uchun haq to‘lashni avvaldan kelishib, shartlarini shartnomada belgilash mumkin.

Masalan, subpudrat shartnomasida tomonlar ish hajmi, qabul qilish mezonlari, tasdiqlovchi hujjatlar, avans va bosqichlar bo‘yicha to‘lovlarni belgilashi mumkin. Hisob-kitob tartibi va muddatlari amaldagi qonun hamda shartnoma shartlari bilan belgilanadi; hisoblar va dalolatnomalarni shu shartlarga muvofiq rasmiylashtiring. Yakuniy buyurtmachining ishni qabul qilishi har qanday to‘lov uchun umumiy shartga aylanmaydi. Rossiyada shtatdagi xodimlarga mehnat qonunchiligi va mehnat shartnomasi qoidalari qo‘llanadi: ish haqini buyurtmachi ishni qabul qilguniga qadar kechiktirish mumkin emas.

Kompaniyada subpudrat ishlari ko‘p bo‘lsa, avanslar va topshiriqlar matnini alohida tekshiring. Avans miqdori, bosqichlar, hujjatlar va hisob-kitob muddatlarini shartnomada kelishib oling. Ish tarkibining noaniqligi qo‘shimcha ishlar va to‘lov nizolari xavfini oshiradi; tomonlar hajm o‘zgarishlarini qanday kelishishini oldindan yozib qo‘ying.

7-maslahat. Zararli ish shakllaridan voz keching va marjani himoya qiling

Ba’zan tannarxni yanada kamaytirish imkoniyati cheklangan bo‘ladi: jamoa to‘liq shakllangan, xaridlar tartibga solingan, ishlarni qayta bajarish nazorat ostida. Shunda boshqaruv variantlarini tekshirib ko‘rish kerak: zarar keltiradigan ish shaklidan voz kechish, xizmat tarkibini qayta ko‘rib chiqish yoki narxni qayta hisoblash.

Inqirozda chegirmalar talabni qo‘llab-quvvatlashi va shu bilan birga narx bilan xarajatlar o‘rtasidagi farqni kamaytirishi mumkin. Narxni ko‘r-ko‘rona tushirmaslik uchun tannarx, xavflar va maqsadli foydani hisobga oladigan narx belgilash usulini tanlash foydali. Mavzu bo‘yicha 101 ning inqirozda narx belgilash usullari haqidagi maqolasi yordam beradi (rus tilida).

Yana bir amaliy qadam — «qimmat» degan gapga darhol chegirma bilan javob berishni to‘xtatish. E’tirozning sababi ishonchsizlik va ish tarkibini tushunmaslik bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda narxga nimalar kirishi, ishlarni qanday qayd etishingiz, buyurtmachi qanday hisobotlar olishi va sifat qanday nazorat qilinishini tushuntiring. Batafsil tahlil 101 ning narxga oid e’tirozlar haqidagi maqolasida, xizmat taklifini taqdim etish va kanallar haqida esa qurilishdagi marketing haqidagi maqolada keltirilgan (rus tilida).

14 kunlik reja: ortiqcha zo‘riqmasdan nimadan boshlash mumkin?

Quyida tannarx ustida ishlashning dastlabki 14 kuni uchun yo‘nalish berilgan. Bir nechta xizmat va bitta obyektdan boshlang; joriy etish muddatlari va natija hisobning holati hamda jamoa ishiga bog‘liq bo‘ladi:

1. Boshqalardan ko‘proq sotiladigan 3 ta xizmatni tanlab, ularning birligini (m², bosqich, obyektga chiqish) belgilang.
2. Har bir xizmatning bevosita xarajatlarini hisoblab, unga tegishli barcha summalar hisobga olinganini tekshiring.
3. Yordamchi materiallar va boshqa o‘zgaruvchan xarajatlarni haqiqiy ma’lumotlar bo‘yicha tekshiring; foizli baholashda uning bazasini ko‘rsating va oldin hisobga olingan summalarni chiqarib tashlang.
4. Bilvosita xarajatlarni ayni davr uchun asoslangan baza bo‘yicha taqsimlab, bir birlikka to‘g‘ri keladigan xarajatlarni hisoblang; m² dan foydalansangiz, xizmatlarni taqqoslash mumkinligini tekshiring.
5. Narxlar ro‘yxatidagi eng ko‘p nizo tug‘diradigan xizmat uchun bitta texnologik karta tuzing va qabul qilish mezonlarini joriy eting.
6. Bitta obyektda qoldiqlar va qaytarishlar hisobini yo‘lga qo‘ying, tekshiruvdan keyin qoidani boshqa obyektlarga ham tatbiq eting.
7. Vaqt bo‘yicha reja va haqiqiy natijani taqqoslang: qayerda bekor turishlar bor, sabablari nima va qaysi qoida takrorlanishning oldini olishga yordam beradi?

Tannarx, narx ustamasi va obyektlar bo‘yicha natijani o‘zaro bog‘lamoqchi bo‘lsangiz, 101 ilovasida boshqaruv hisobi qanday tashkil etilganini ko‘rib chiqing. Bepul taqdimotda narxlar ro‘yxati, to‘lovlar, hisobotlar va tahlilga oid vazifalaringizni muhokama qilishingiz mumkin.