«Xarajatlar» va «sarflar» so‘zlari ko‘pincha sinonim sifatida ishlatiladi. Kundalik suhbatda bu unchalik bilinmaydi, lekin hisob yuritish va narx belgilashda noto‘g‘ri tasavvurga olib keladi: loyiha foyda keltirayotgandek ko‘rinadi, ammo bo‘sh pul yo‘q.
Chalkashlik odatda ikki holatda paydo bo‘ladi. Birinchisi — pul to‘langan, lekin ishlar hali yakunlanmagan bo‘lsa. Ikkinchisi — obyektlarga qilingan sarflar kompaniyaning ofis, sotuv, xizmatlar va soliqlar bilan bog‘liq sarflariga qo‘shilib ketganda.
Quyida hisoblash tamoyiliga asoslangan boshqaruv hisobi uchun amaliy ta’riflardan foydalanamiz: sarflar iste’mol qilingan resurslar qiymatini, xarajatlar esa davr foydasini hisoblashda tan olingan summalarni ko‘rsatadi. Bu metodika ichki hisobotlar uchun mo‘ljallangan; u amaldagi buxgalteriya va soliq hisobi qoidalarining o‘rnini bosmaydi. Nimalar loyiha va kompaniyaga tegishli ekanini, davr foydasiga nima ta’sir qilishini va nimalar tugallanmagan ishlar hisobida qolishini ko‘rib chiqamiz.
Mundarija:
To‘lov, sarf, xarajat: uch xil hisob qatlami
Tanlangan modelda uchta hisob qatlamini farqlash qulay. Qurilishda to‘lov, materiallarni olish, ishlarni bajarish va bosqichni qabul qilish muddatlari bir-biridan farq qilishi mumkin. Bu voqealar majburiy ketma-ketlikda sodir bo‘lmaydi: resurs to‘lovdan oldin olinishi va ishlatilishi mumkin.
To‘lov — pul harakati: hisobvaraq, karta yoki kassadan pul chiqishi yoxud ularga pul kelib tushishi. Ushbu boshqaruv modelida sarf — iste’mol qilingan resursning puldagi qiymati: material, mehnat, texnikadan foydalanish yoki xizmat qiymati. Xarajat — belgilangan metodikaga muvofiq davrning moliyaviy natijasini kamaytiradigan summa: u bajarilgan ishlar tannarxida, sotuv yoki boshqaruv xarajatlari moddalarida hisobga olinadi. Zaxira yoki asosiy vosita sotib olish hamda avans berishning o‘zi resurs iste’mol qilinganini va xarajat yuzaga kelganini anglatmaydi.
| Atama | Nimani qayd etadi? | Qaysi savolga javob beradi? | Ta’mirlashdagi misol |
|---|---|---|---|
| To‘lov | Pul chiqdi yoki kelib tushdi | «Hisobvaraqda qancha pul bor va u qayerga sarflandi?» | Siz yetkazib beruvchining hisobini to‘ladingiz |
| Sarf | Natijaga erishish uchun resurs iste’mol qilindi | «Ishlarni bajarish uchun iste’mol qilingan resurslar qancha turdi?» | Material obyekt uchun sarflandi, brigada smenalarni ishlab berdi |
| Xarajat | Sarf davr foydasini hisoblashda hisobga olindi | «Biznes davr davomida qancha foyda oldi?» | Bajarilgan ishlarga tegishli sarflar belgilangan metodika bo‘yicha foyda hisobiga kiritildi |
Bu uch tushuncha odatiy xatoni ko‘rishga yordam beradi: «pul chiqdi» degani hali «xarajat yuzaga keldi» degani emas. Qabul qilingan model qoidalariga rioya etilganda xarajat to‘lovdan oldin tan olinishi mumkin; bunda kompaniyaning pudratchi oldidagi qarzdorligi saqlanib qoladi. To‘lov, dalolatnoma yoki bosqichning yopilishi o‘z-o‘zidan barcha holatlar uchun yagona xarajatni tan olish vaqtini belgilamaydi.
Sarflar nima?
Tanlangan boshqaruv modelida sarflar — ishni bajarish va natijaga erishish uchun iste’mol qilingan resurslarning puldagi qiymati. Materiallarni sotib olish zaxirani yaratadi; ulardan foydalanish esa ishlar uchun sarflarni shakllantiradi. Uzoq muddat foydalaniladigan asbob-uskunalar bo‘yicha sotib olish va ulardan foydalanish qiymati alohida hisobga olinadi. Loyihalar kesimida qaysi sarflar muayyan obyektga tegishli ekanini va qaysilari butun kompaniya faoliyatini ta’minlashini ko‘rish qulay.
Amaliyotda sarflar bevosita va bilvosita turlarga bo‘linadi. Bevosita sarflarni muayyan obyektga asosli ravishda kiritish mumkin: ishlatilgan materiallar, bajarilgan ishlar, shu manzilga yetkazib berish, vazifa uchun ijaraga olingan asbobdan foydalanish. Bilvosita sarflar bir nechta loyiha yoki butun kompaniya faoliyatini ta’minlaydi: ofis, buxgalteriya, boshqaruvning bir qismi, reklama, aloqa. Ularni ishlar tannarxiga yoki davr xarajatlariga kiritish qoidalari boshqaruv metodikasida belgilanadi.
«Sarflar» tushunchasi nega foydali? U to‘lovlar bilan birga tannarxni ham hisoblashga yordam beradi. Obyekt bo‘yicha bevosita sarflarni batafsilroq ajratmoqchi bo‘lsangiz, qurilishdagi bevosita sarflar haqidagi maqola (rus tilida) foydali bo‘ladi.
Xarajatlar nima?
Bu maqolada xarajatlar — qabul qilingan boshqaruv metodikasi bo‘yicha davrning moliyaviy natijasida tan olingan summalar. Ularni tan olish vaqti operatsiyaning mazmuni, resursdan foydalanilgan davr hamda, agar modelda nazarda tutilgan bo‘lsa, bajarilgan ishlar va ularga tegishli daromad bilan bog‘liqligiga qarab belgilanadi. Dalolatnoma yoki ishlarni qabul qilish operatsiyani tasdiqlashi mumkin, lekin ularning o‘zi barcha holatlar uchun yagona mezon hisoblanmaydi. Biznesda xarajatlar foyda va zararlar to‘g‘risidagi hisobotda ko‘rinadi: daromad, tannarx, operatsion moddalar, sof foyda.
Alohida e’tibor talab qiladigan holat — loyihalardan tashqari kompaniyaning umumiy xarajatlari. Qurilishda buyurtmachi uchun narxni moslashtirish maqsadida ular ko‘pincha obyekt xarajatlari ichiga yashiriladi. Natijada loyihalar ko‘p, aylanma o‘smoqda, foyda esa o‘zgarmayapti; rivojlanish uchun pulni alohida izlashga to‘g‘ri keladi.
Sababni ko‘rish uchun kompaniya xarajatlari alohida qoidalar va moddalar bo‘yicha ajratiladi. Sotuv bilan bog‘liq xarajatlarni — tijorat xarajatlarini (rus tilida) — alohida ko‘rib chiqish mumkin. Dastlabki tasniflash uchun quyidagi savol foydali: xarajat muayyan obyektga bog‘liqmi yoki kompaniyaning umumiy sotuv faoliyatigami? Obyektdagi ishlar hajmining o‘zi uni tan olish vaqtini belgilamaydi.
Qurilishda bu qanday ko‘rinadi: 6 holat
1-holat. Siz material haqini to‘ladingiz va uni omborga oldindan sotib oldingiz. To‘lov amalga oshdi, materiallar esa hozircha zaxira sifatida hisobga olinadi. Ularni obyektga olib borishning o‘zi iste’mol qilinganini tasdiqlamaydi. Materiallardan foydalanilgan sari ularning qiymati ishlar uchun sarflarga kiritiladi; foydani hisoblashga esa bajarilgan ishlar bilan bog‘liqligi inobatga olingan holda, xarajatlarni tan olishning belgilangan qoidalari bo‘yicha kiritiladi.
2-holat. Siz brigadaga avans berdingiz. Bu to‘lov; ishlar bajarilguniga qadar avans iste’mol qilingan resurslar qiymatidan alohida hisobga olinadi. Ishlar bajarilgan sari ularning qiymati tasdiqlangan hajm asosida sarflarda aks ettiriladi. U sizning modelingizdagi tan olish qoidalari bo‘yicha xarajatga kiritiladi. Agar avansni darhol foyda hisobiga kiritsangiz, loyiha natijasi noto‘g‘ri aks etishi mumkin.
3-holat. Yetkazib berish sarfi keyinroq ma’lum bo‘ldi. Agar u muayyan obyektga tegishli bo‘lsa, qabul qilingan metodika bo‘yicha bevosita sarflarga kiritilishi mumkin. Yetkazib berish zaxiralar qiymatining bir qismini shakllantirsa, xarajat tan olinguniga qadar ular bilan birga hisobga olinadi. Yetkazib berishni kim va qachon qayd etishini, qaysi moddaga kiritishini oldindan belgilang: bu keyingi obyektda sarflarni hisobga olmay qolish xavfini kamaytiradi.
4-holat. Siz bir nechta obyekt uchun asbob-uskunalar sotib oldingiz. Agar ulardan bir davrdan uzoqroq foydalanilsa, bu modelda ularni sotib olish alohida aktiv sifatida aks ettiriladi. Foydalanish qiymati davrlar va loyihalarga amortizatsiya yoki boshqa belgilangan taqsimlash metodikasi orqali, masalan, foydalanish soatlari yoki ish hajmi bo‘yicha kiritiladi. To‘liq xarid narxi avtomatik ravishda davr xarajatiga aylanmaydi. Usul asbob-uskunalardan foydalanishni aks ettirishi va izchil qo‘llanishi kerak.
5-holat. Ofis, buxgalteriya, reklama. Tanlangan modelda bular kompaniya sarflari; xarajatlar foydalanilgan xizmatlar tegishli bo‘lgan davrlarda aks ettiriladi. Kelgusi oylar uchun oldindan to‘lov xizmatlar iste’mol qilinguniga qadar alohida hisobga olinadi. Bunday xarajatlar obyektlar bo‘yicha aniq taqsimlash asosisiz ajratilsa, loyihalar foydaliligini solishtirish noto‘g‘ri natija berishi mumkin.
6-holat. Faqat bevosita sarflar hisobga olinganda loyiha foyda ko‘rsatdi, lekin kompaniya natijasini hisoblashda sotuv va boshqaruv xarajatlari hisobga olinmadi. Ular qo‘shilgach, biznesning yakuniy natijasi kutilganidan past bo‘ldi. Bilvosita xarajatlar alohida ajratilganini va obyektlar bo‘yicha taqsimlashda ikki marta hisobga olinmayotganini tekshiring. Bu xarajatlar qaysi manbadan to‘langani o‘z-o‘zidan loyiha foydaliligini belgilamaydi.
Hisobda chalkashmaslik uchun amaliy qoidalar
Atamalar va bu raqamlar qayerda qayd etilishi haqida kelishib oling. Shunda hisob qaysi loyihada ortiqcha sarf yuzaga kelayotganini, qayerda marja pasayayotganini va pul mablag‘lari yetishmovchiligi qayerda paydo bo‘layotganini ko‘rishga yordam beradi.
Quyidagi qoidalardan boshlang. Ularni joriy etish ko‘lami mavjud ma’lumotlar, loyihalar soni va operatsiyalarni tasdiqlash tartibiga bog‘liq.
- Boshqaruv modelingizda nimalar to‘lov, sarf va xarajat hisoblanishini yozib chiqing. Ta’riflar va misollarni, jumladan, zaxira sotib olish, avans va uzoq muddat foydalaniladigan asbob-uskunalar bo‘yicha misollarni belgilang.
- Har bir obyekt bo‘yicha alohida hisob yuriting. Hisobda loyiha — moliyaviy birlik: unda shu obyektga tegishli pul tushumlari, sarflar va hujjatlar jamlanadi.
- Xarajat moddalarini (rus tilida) va operatsiyani qayd etishda ularni kim tanlashini belgilang.
- Bevosita va bilvosita sarflarni ajrating. Bevosita sarflarni loyihaga kiriting, bilvosita sarflarni alohida hisobga oling; ularni taqsimlash asosi va usulini oldindan belgilang.
- Hisobotlaringiz uchun xarajatlarni tan olish vaqtini belgilang. Sarflarning bajarilgan ishlar, tegishli davr va, agar modelda nazarda tutilgan bo‘lsa, daromad bilan bog‘liqligini qayd eting. To‘lov, dalolatnoma, ishlarni qabul qilish yoki oyning yopilishi operatsiyani tasdiqlashi mumkin; ularning hech biri barcha holatlar uchun yagona tan olish asosi emas.
- Biznesni uchta hisobot orqali kuzating: pul oqimlari hisoboti pul mablag‘lari harakatini, foyda va zararlar hisoboti foyda va zararni, balans esa aktivlar, majburiyatlar va kapitalni ko‘rsatadi.
Agar hisob sizga narx belgilash va buyurtmachi bilan muzokara qilish uchun kerak bo‘lsa, bu tizimga smeta bo‘yicha reja va amaldagi natijani solishtirishni qo‘shing. Bu obyektni topshirishdan oldin ortiqcha sarfni payqashga yordam beradi. Smeta hisobini tushunish uchun smetani qanday hisoblash haqidagi maqola (rus tilida) foydali bo‘ladi.
101 ilovasi hisobni tartibga solishga qanday yordam beradi?
Loyihaviy biznesda muammo kamdan-kam hollarda arifmetikada bo‘ladi. Asosiy qiyinchilik amaldagi operatsiyalar haqidagi ma’lumotlarni yig‘ishda: cheklar chatlarda, avanslar og‘zaki kelishilgan, yetkazib berish hujjatsiz, bajarilgan ishlar esa kechikib rasmiylashtiriladi. Shu sababli obyekt sarflarini jamlash qiyinlashadi, kompaniya xarajatlari esa loyihalar orasida yo‘qolib ketadi.
101 ilovasida hisob loyiha atrofida tuziladi: pul tushumlari, sarflar, moddalar, hujjatlar, reja va amaldagi natija taqqoslanishi, obyekt bo‘yicha hisobotlar. Bu haqiqiy operatsiya bilan uning hisobda aks etishi orasidagi vaqtni qisqartiradi va tannarx hamda foydalilikni e’tiborda saqlashga yordam beradi.
Bular sizning obyektlaringizda qanday ishlashini ko‘rmoqchi bo‘lsangiz, namoyish so‘rang: hisobotlarni tahlil qilish uchun bevosita sarflarni moddalar bo‘yicha ajratish va kompaniya xarajatlarini alohida ko‘rsatishni tushuntiramiz.
Keyinroq tahlilni yanada chuqurlashtirish mumkin. Amaldagi operatsiyalarni qayd etish odatga aylangach, «yashirin xarajatlar» va sotuv iqtisodiyotiga o‘tish mantiqli bo‘ladi: biznes ichida pulni qayerdan izlash mumkinligi (rus tilida) va nega sotuv xarajatlarini alohida satrda ko‘rsatish ko‘pincha foyda haqidagi tasavvurni o‘zgartirishini ko‘rib chiqing.
