Mundarija:
- Chegaraviy foyda marjinal foydadan nimasi bilan farq qiladi?
- Formulalar: chegaraviy foyda qanday hisoblanadi?
- Chegaraviy foydani amalda qanday hisoblash mumkin?
- Chegaraviy foydani bilish nima uchun kerak?
- Bu ko‘rsatkich o‘zgaradimi va unga nimalar ta’sir qiladi?
- Raqamlarni qayerdan olish va hisob-kitobni hisob tizimiga qanday kiritish kerak?
Chegaraviy foyda marjinal foydadan nimasi bilan farq qiladi?
Marjinal foyda — xarajatlarni qoplashga qo‘shiladigan hissa. Boshqaruv hisobida tushum bilan o‘zgaruvchan xarajatlar o‘rtasidagi farq marjinal foyda deb ataladi. Uni marjinal daromad yoki qoplash hissasi deb ham atashadi. Hisob-kitob aniq bo‘lishi uchun bu ko‘rsatkichni chegaraviy foydadan farqlash kerak.
Tanlangan davrdagi barcha loyihalarning jami marjinal foydasi ayni davrdagi ijara, belgilangan maoshlar, buxgalteriya, aloqa, dasturlar va boshqa doimiy operatsion xarajatlarni qoplashga yo‘naltiriladi. O‘zgaruvchan va doimiy moddalar bir davrdagi barcha operatsion xarajatlarni qamrab oladigan soddalashtirilgan modelda, ular ayrilgandan keyingi qoldiq moliyaviy xarajatlar va foyda solig‘idan oldingi operatsion foydani tashkil etadi. Alohida loyiha umumiy xarajatlarni qoplashga o‘z hissasini qo‘shadi; ularning to‘liq summasi qoplanishini barcha loyihalar bo‘yicha birgalikda baholashadi.
Chegaraviy foyda — hajmning qo‘shimcha birligidan olinadigan foyda o‘sishi. Iqtisodiyotda u chegaraviy daromaddan chegaraviy xarajatlarni ayirish orqali hisoblanadi: MR − MC. Loyihalar asosida ishlaydigan biznesda ssenariy hisob-kitobi uchun birlik sifatida «yana bitta obyekt», «yana bitta shartnoma», «yana bir ish bosqichi» yoki «brigadaning yana bir ish kuni» olinishi mumkin.
Formulalar: chegaraviy foyda qanday hisoblanadi?
Formulalarda davrni hamda tushum va xarajatlarni tan olish qoidalarini o‘zaro muvofiqlashtirish muhim. Qurilish va ta’mirlashda bajarilgan ishlar yoki ko‘rsatilgan xizmatlar bo‘yicha tushum shartnoma shartlari va hisob yuritish qoidalariga muvofiq tan olinadi. Avans kelib tushganining o‘zi hali tushum tan olinganini anglatmaydi. Bu haqda batafsil tushum haqidagi tahlil va tushum bilan foydaning farqi haqidagi maqolada o‘qishingiz mumkin.
Loyiha bo‘yicha marjinal foyda (qoplash hissasi) quyidagicha hisoblanadi:
Marjinal foyda = Tushum − O‘zgaruvchan xarajatlar.
Marjinal foydaning tushumdagi ulushi marjinal rentabellik deb ataladi. Hisob yuritish qoidalari bir xil bo‘lsa, u hajmi turlicha loyihalarni taqqoslashga yordam beradi. Formula tushum musbat bo‘lganda qo‘llanadi; tushum nolga teng bo‘lsa, bo‘lish amali aniqlanmagan:
Marjinal rentabellik = (Marjinal foyda ÷ Tushum) × 100%.
Chegaraviy foyda hajm o‘sishining bir birligiga to‘g‘ri keladigan qo‘shimcha tushum bilan qo‘shimcha xarajatlar o‘rtasidagi farqqa teng: MR − MC. Bu yerda MR — chegaraviy daromad, MC — kengayish bilan bog‘liq xarajatlarni ham o‘z ichiga oladigan chegaraviy xarajatlar. Muayyan kattalikdagi hajm o‘sishi uchun bir birlikka to‘g‘ri keladigan o‘rtacha foyda o‘sishi quyidagicha yoziladi:
Bir birlikka to‘g‘ri keladigan o‘rtacha foyda o‘sishi = ΔFoyda ÷ ΔHajm, bunda ΔHajm noldan katta.
Agar hajm o‘sishi 1 ga teng bo‘lsa (bitta buyurtma, bitta obyekt), ushbu qadamning chegaraviy samarasi ayni bir davr uchun tuzilgan ikki ssenariy o‘rtasidagi farqqa teng bo‘ladi:
Keyingi obyektning chegaraviy foydasi = Keyingi obyekt qo‘shilgandagi foyda − Keyingi obyekt qo‘shilmagandagi foyda.
Amaliy hisob-kitobda boshqa loyihalarning narxlari, xarajatlari va ish bilan bandligidagi o‘zgarishlarni hisobga olgan holda, «qo‘shimcha loyiha bilan» va «qo‘shimcha loyihasiz» ssenariylarni taqqoslash qulay. Ikkala ssenariyda ham foydaning bir xil turi olinishi kerak; quyida operatsion foydadan foydalanamiz. Shu mavzuga bog‘liq operatsion leveraj (rus tilida) xarajatlarning belgilangan tuzilmasida sotuv o‘zgarishiga operatsion foydaning foiz hisobidagi sezgirligini ko‘rsatadi.
| Ko‘rsatkich | Qaysi savolga javob beradi? | Qisqa ifodasi | Qachon foydali? |
|---|---|---|---|
| Marjinal foyda | Tushumning qancha qismini doimiy xarajatlarni qoplash va operatsion foydani shakllantirishga yo‘naltirish mumkin? | Tushum − O‘zgaruvchan xarajatlar | Loyihalarni tanlash, marjani nazorat qilish, zararsizlikni hisoblash |
| Chegaraviy foyda | Qo‘shimcha hajm birligi hisobiga foyda qanday o‘zgaradi? | MR − MC; muayyan hajm o‘sishi uchun o‘rtacha o‘sish — ΔFoyda ÷ ΔQ | Keyingi obyektni hamda chegirma yoki shtatni kengaytirish ssenariylarini baholash |
| Operatsion foyda | Davrning o‘zgaruvchan va doimiy operatsion xarajatlaridan keyingi natija qanday? | (Tushum − O‘zgaruvchan xarajatlar) − Doimiy xarajatlar | Soddalashtirilgan modelda asosiy faoliyat natijasini moliyaviy xarajatlar va foyda solig‘idan oldin baholash |
| Rentabellik | Tanlangan foyda turining ko‘rsatilgan bazaga nisbatan ulushi qancha? | Foyda ÷ baza × 100%, baza musbat bo‘lganda | Bir xil baza asosida davrlar, yo‘nalishlar va ish modellarini taqqoslash |
Chegaraviy foydani amalda qanday hisoblash mumkin?
Loyiha asosidagi modelda siz har bir obyektning marjinal foydasini alohida hisoblab, qo‘shimcha hajm natijasini modellashtirsangiz, chegaraviy foyda amaliy ko‘rsatkichga aylanadi. Taqqoslanadigan davrlar va hisob yuritish qoidalarini saqlagan holda, hisob-kitobni oyda bir marta va narxlar qayta ko‘rib chiqilganda takrorlash qulay.
Tanlangan davr uchun shartli misolni ko‘rib chiqamiz: loyiha ishlari bajarilgan, 1 500 000 ₽ tushum hisob yuritish qoidalariga muvofiq tan olingan, ayni davrda shu tushumga tegishli o‘zgaruvchan xarajatlar 1 000 000 ₽ ni tashkil etgan. Marjinal foyda 500 000 ₽ ga teng. Bu loyihaning tegishli davrdagi doimiy operatsion xarajatlarni qoplashga qo‘shgan hissasidir. Jami marjinal foydaning ushbu xarajatlardan ortgan qismi operatsion foydani shakllantiradi. Sof foyda moliyaviy va boshqa natijalarga hamda soliqlarga ham bog‘liq; hisobvaraqdagi pul qoldig‘i alohida hisoblanadi.
Keyingi savol: yana bitta obyektni olsangiz, operatsion foyda qanday o‘zgaradi? Javob olish uchun ushbu qaror sababli tushum va xarajatlarda yuz beradigan barcha o‘zgarishlarni qamrab olgan ikki ssenariyni taqqoslash kerak.
- 1-qadam. Hajm birligi va taqqoslash davrini belgilang. Qurilish biznesida bu loyiha (obyekt) yoki ish bosqichi bo‘lishi mumkin. Mazmunan bir xil birliklarni taqqoslang yoki aniq obyekt uchun alohida ssenariyni hisoblang.
- 2-qadam. Boshqaruv hisobi qoidalariga muvofiq shu birlik bo‘yicha tushumni aniqlang. Qaysi ishlar bajarilganini va tanlangan davrda qancha tushum tan olinishi kerakligini tekshiring; to‘lov kelib tushadigan muddatlarni alohida hisobga oling.
- 3-qadam. Birlik bo‘yicha o‘zgaruvchan xarajatlarni jamlang: hajmga bog‘liq ishbay haq, subpudrat, yetkazib berish, sarf materiallari va boshqa materiallar. Har bir moddani ko‘rib chiqilayotgan diapazonda xarajatlarning haqiqiy o‘zgarish xususiyatiga qarab tasniflang.
- 4-qadam. Marjinal foydani hisoblang: tushum − o‘zgaruvchan xarajatlar.
- 5-qadam. Keyingi birlik sababli qo‘shimcha doimiy xarajatlar paydo bo‘lishini tekshiring: ikkinchi qurilish ishlari boshlig‘i, ombor ijarasi yoki to‘liq kunlik buxgalter. Quvvat cheklanganda yangi obyektning boshqa loyihalarga ta’sirini, jumladan boshqa buyurtmani siqib chiqarishi mumkinligini hisobga oling.
- 6-qadam. Keyingi obyektning chegaraviy samarasini hisoblang: ayni davrdagi keyingi obyekt bilan operatsion foyda − ushbu obyektsiz operatsion foyda. Boshqa narxlar, xarajatlar va loyihalar natijalari o‘zgarmasa hamda qo‘shimcha doimiy xarajatlar bo‘lmasa, bu samara qo‘shimcha loyihaning marjinal foydasiga teng bo‘ladi. Doimiy xarajatlar pog‘onali oshsa, ularning tanlangan davrdagi o‘sishini ayiring.
Chegaraviy foydani bilish nima uchun kerak?
Chegaraviy foyda ish hajmi va tuzilmasini o‘zgartiradigan qarorlarni qabul qilishga yordam beradi: loyiha olish, chegirma berish, xodim yollash, reklamaga mablag‘ kiritish yoki yangi yo‘nalish ochish. Har bir qaror uchun tanlangan davrdagi jami qo‘shimcha natijani baholash muhim.
Ko‘rsatkichdan quyidagi boshqaruv masalalarida foydalanish mumkin.
- Narx belgilash. Shartnomadagi narxni o‘zgaruvchan xarajatlar va doimiy xarajatlarni qoplashga qo‘shiladigan hissa bilan taqqoslang. Chegirma berishda uning hajm va jami foydaga ta’sirini, shuningdek tannarx o‘sishini hisobga oling. Bunda narx va tannarx haqidagi tahlil yordam beradi.
- Loyihalarni tanlash. Tushumi bir xil ikki obyekt ishlar tarkibi, logistika va subpudrat sababli turlicha marjinal foyda berishi mumkin. Marjinallik hisobini yoningizda saqlash va marja bilan ustamaning farqini yodda tutish foydali.
- Sotuv rejasi va zararsizlik nuqtasi. Taqqoslanadigan birlikning marjinal foydasi musbat va davrning doimiy xarajatlari ma’lum bo‘lsa, ushbu xarajatlarni qoplaydigan hajmni baholash mumkin. Loyihalar turi turlicha bo‘lsa, sotuv tarkibini hisobga oling. Batafsil zararsizlik nuqtasi (rus tilida) haqidagi maqolada o‘qing.
- Jamoani kengaytirish. Xodim yollash boshqaruv sifatini yaxshilashi va doimiy xarajatlarni oshirishi mumkin. Ssenariylarni taqqoslash yangi xodim xarajatlarini qoplash uchun, qo‘shimcha hajmning o‘z xarajatlarini ham hisobga olgan holda, qancha qo‘shimcha ish kerakligini baholashga yordam beradi.
- Birlik iqtisodiyoti. Hajm birligining hissasi aniq bo‘lsa, mijoz jalb qilish kanallarini taqqoslash va buyurtmaning iqtisodiy natijasini baholash osonlashadi. Jalb qilish xarajatlarini hisobga olayotganda ayni xarajatlarni takroran kiritmaslik kerak. Bunda birlik iqtisodiyoti haqidagi maqola (rus tilida) yordam beradi.
Bu ko‘rsatkich o‘zgaradimi va unga nimalar ta’sir qiladi?
Chegaraviy foyda ham, loyihaning marjinal foydasi ham o‘zgarishi mumkin. Narx va bir birlikka to‘g‘ri keladigan o‘zgaruvchan xarajatlar o‘zgarmasa, ko‘rib chiqilayotgan diapazonda shu birlikning marjinal foydasi o‘zgarmaydi. Uning jami summasi sotilgan birliklar soni bilan birga o‘zgaradi. Loyihaning qo‘shimcha samarasi, shuningdek, u sababli doimiy xarajatlar va boshqa loyihalar natijalarida yuz beradigan o‘zgarishlarga bog‘liq.
Amalda ko‘rsatkichga to‘rtta guruh omillar ta’sir qiladi:
1) Narx va uni yangilash usuli. Avvalgi narx saqlangan holda bir birlikka to‘g‘ri keladigan o‘zgaruvchan xarajatlar oshsa, bir birlikning marjinal foydasi kamayadi. Bozor narxlarining o‘zgarishi o‘z-o‘zidan hisob-kitobni o‘zgartirmaydi: shartnomalaringizdagi haqiqiy narxlar va xarajatlar muhim. Ularni muntazam taqqoslab borish kerak.
2) O‘zgaruvchan xarajatlar tarkibi. Ishbay haq, subpudrat, logistika, sarf materiallari va boshqa materiallar ishlarning maydoni yoki uzunligi bir xil bo‘lganda ham farqlanishi mumkin. Tushum summasi bir xil bo‘lgan shartnomalarda o‘zgaruvchan xarajatlar tarkibi va miqdori sababli marjinal foyda turlicha bo‘lishi mumkin.
3) Doimiy xarajatlarning pog‘onali o‘sishi. Quvvatni oshirish uchun yangi xodim, ombor yoki uskuna kerak bo‘lishi mumkin. Paydo bo‘ladigan doimiy xarajatlar tegishli davrdagi qo‘shimcha operatsion foydani kamaytiradi. Operatsion leveraj (rus tilida) jami operatsion foydaning sotuvga foiz hisobidagi sezgirligini ifodalaydi: zararsizlik nuqtasiga yaqin joyda sotuvning kichik o‘zgarishi kichik musbat foydaning foiz hisobida katta o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. Foyda nolga teng bo‘lsa, maxrajida foyda turgan koeffitsiyent aniqlanmagan. Narx, bir birlik xarajatlari va jami doimiy xarajatlar o‘zgarmaganda, bu samaraning o‘zi har bir qo‘shimcha birlikdan olinadigan foydani oshirmaydi.
4) Mavsumiylik va ish bilan bandlik. Quvvat to‘liq band bo‘lsa, qo‘shimcha loyiha shoshilinchlik uchun ustama to‘lovlarni talab qilishi, muvofiqlashtirish sababli bekor turishga yoki qimmat subpudratga ehtiyoj tug‘dirishi mumkin. Qo‘shimcha xarajatlar va boshqa buyurtmalardan yo‘qotilgan natija qo‘shimcha tushumdan oshib ketsa, chegaraviy samara manfiy bo‘ladi. Bo‘sh quvvat mavjud bo‘lsa, xuddi shu loyiha musbat hissa berishi mumkin; natijani aniq sharoit uchun hisoblash kerak.
Raqamlarni qayerdan olish va hisob-kitobni hisob tizimiga qanday kiritish kerak?
Hisob-kitob uchun o‘zaro muvofiqlashtirilgan ma’lumotlar kerak: qaysi xarajatlar hajmga bog‘liq, qaysilari bevosita obyektga tegishli va qaysilari loyihalar o‘rtasida taqsimlanadi. Bevosita va o‘zgaruvchan xarajatlar — turli tasniflar: bevosita xarajat moddasi tanlangan hajmga nisbatan doimiy yoki o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Loyiha bo‘yicha xarajatlarni taqsimlash haqida batafsil «Bevosita xarajatlar: obyektga nimalarni kiritamiz?» (rus tilida) maqolasida o‘qing.
Sotish narxi va xarajatlarni o‘lchov birligi, ish hajmi va tan olish davrini qayd etgan holda alohida hisobga olish kerak. Marjinal foydani hisoblash uchun xarajatlarning o‘zgaruvchan qismini ajrating; barcha xarajatlar qoplanishini baholashda to‘liq tannarxdan foydalaning. Bu jamoa bilan har bir loyihaning hissasi va umumiy operatsion natijani muhokama qilishga yordam beradi.
Ish vositasini, jumladan 101 ilovasini tanlayotganda, loyihalar bo‘yicha narx, hajm va xarajatlar ma’lumotlarini qanday yuritishingizni oldindan belgilang. Hisob-kitob uchun taqqoslanadigan boshlang‘ich ma’lumotlar va xarajatlarni tasniflashning tekshirilgan qoidalari kerak. Ma’lumotlarni kiritishning aniq usulini tanlangan vositaning amaldagi imkoniyatlari bilan tekshirib ko‘rish lozim.
Muntazam nazorat uchun quyidagi ko‘rsatkichlar to‘plamini shakllantirish mumkin: loyihalar bo‘yicha marjinal foyda, tushum musbat bo‘lgandagi marjinal rentabellik, bir oylik doimiy operatsion xarajatlar, zararsizlik nuqtasi va choraklar bo‘yicha dinamika. Ko‘rsatkichlarni bir xil davrlar va yagona hisob yuritish qoidalari asosida taqqoslang. Rentabellik mavzusi bo‘yicha biznes rentabelligini qanday hisoblash haqida alohida tahlil bor.
