Tovar va xizmat tannarxini qanday hisoblash mumkin?

Tannarxni hisoblash narx biznesning haqiqiy xarajatlarini qoplayaptimi, shuni tekshirishga yordam beradi. Hisobdagi erkin pul kam bo‘lsa, tannarxni ham, pul oqimini ham tekshirish kerak: foyda va hisobdagi pul qoldig‘i, masalan, to‘lov muddatlari, tovar zaxiralari va qarzlarni qaytarish sababli farq qiladi.

Tovarlar bilan shunday holat bo‘lishi mumkin: kompaniya bir partiyani xarid qilib sotadi, ammo xarajatlar hisobini yangilamaydi. Saqlash va yetkazib berish qimmatlashadi, qaytarishlar va hisobdan chiqarishlar ko‘payadi, menejerlar esa eski narxlar ro‘yxati bo‘yicha sotishni davom ettiradi. Kutilgan foyda haqiqiy foydadan yuqori bo‘lib chiqadi.

Xizmatlarda ham vaziyat o‘xshash: jamoa band, ish jadvali to‘lgan, buyurtmachi to‘laydi, shu paytda bilvosita xarajatlar va mayda sarflar natijani asta-sekin zararga olib keladi. Narx, rentabellik va ish hajmini boshqarish uchun avval tovar birligi va xizmat birligining tannarxi aniq bo‘lishi kerak.

Tovar va xizmat tannarxini nega alohida hisoblash kerak?

Tovar va xizmat ko‘pincha bitta chekda uchraydi. Ta’mirlashda ish va materiallar sotiladi. Savdoda ham shunga o‘xshash bog‘liqlik bor: tovar tushum keltiradi, yetkazib berish va yig‘ish xizmatlari uchun qo‘shimcha haq olinadi. Hammasi birga hisoblanganda, «aslida nimadan foyda olyapmiz?» degan savolning javobi yo‘qoladi.

Tovarda asosiy xavf xarid va aylanish bilan bog‘liq: qimmatroq xarid qilinadi, eski narxda sotiladi, marja qisqaradi. Xizmatda asosiy xavf mehnat sarfi va qayta bajariladigan ishlarda: ustaning stavkasi o‘zgarmaydi, ko‘proq vaqt ketadi, ishning bir qismi bepulga chiqadi, birlikka to‘g‘ri keladigan bilvosita xarajatlar ulushi oshadi. Jamoa bir xil tushunchalardan foydalanishi uchun «narx alohida, tannarx alohida» qoidasini oldindan belgilab qo‘yish foydali.

Qisqa yo‘l-yo‘riq: tovar odatda «birlik uchun» — dona, to‘plam yoki metr bo‘yicha hisoblanadi. Xizmat esa «o‘lchanadigan birlik uchun» — soat, m², obyektga borish yoki loyiha bo‘yicha hisoblanadi. Keyin ikkala model ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar va bilvosita xarajatlar ulushidan tuziladi.

Atamalar: tannarx, narx, ustama, foyda

Hisoblashdan oldin to‘rtta tushunchani ajratish kerak. Tannarx — tanlangan hisob yuritish qoidalariga ko‘ra tovar yoki xizmatga tegishli deb hisoblangan xarajatlar. Narx — buyurtmachi bir birlik uchun to‘laydigan summa. Ustama — tannarx ustiga qo‘shiladigan summa; u tannarxga hali kiritilmagan xarajatlarni qoplaydi va foyda hosil qiladi. Foyda — tushum bilan tegishli xarajatlar o‘rtasidagi farq. Foydaning turi qaysi xarajatlar ayirilganiga bog‘liq.

Loyiha natijasi tannarx tarkibiga bog‘liq. Agar unga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar va doimiy ishlab chiqarish xarajatlarining taqsimlangan ulushi kiritilgan bo‘lsa, bu doimiy xarajatlar yana ayirilmaydi. Tushumdan barcha o‘zgaruvchan xarajatlar ayirilsa, farq marjinal daromadni ko‘rsatadi: u avval biznesning doimiy xarajatlarini qoplaydi, qolgan summa esa foydani hosil qiladi.

Yana bir ko‘p chalkashtiriladigan masala — marja va ustama. Farqni bir marta aniqlashtirib, chatdagi bahsga qayta-qayta qaytmaslik uchun 101 blogidagi marja va ustama farqi haqidagi maqola foydali bo‘ladi.

«Kompaniyaga qanchaga tushadi» va «buyurtmachi qancha to‘laydi» degan tushunchalarni aralashtirmaslik uchun 101 blogidagi narx va tannarx haqidagi maqoladagi ta’riflarga ham tayanish mumkin.

Tovar tannarxini qanday hisoblash mumkin?

Tovarda ikkita asosiy holat bor: qayta sotish va ishlab chiqarish. Qayta sotishda birlik tannarxini hisoblash osonroq, ishlab chiqarishda esa sexning umumiy xarajatlarini ham taqsimlash kerak bo‘ladi.

Shartli misol: pardozlash bilan shug‘ullanuvchi kichik kompaniyaning yoritgichlar va furnitura sotiladigan ko‘rgazma zali bor. Narxlar ro‘yxati mavsumda bir marta yangilangan. Oyning o‘rtasiga kelib, foydali deb hisoblangan yoritgich zarar keltirayotgani ma’lum bo‘ladi: boshqa shahardan yetkazib berish qimmatlashgan, qadoqlash pulli bo‘lgan, tovarning bir qismi nuqson sababli qaytarilgan. Bu xarajatlar avvalgi tannarx hisobiga kiritilmagan.

Xarid qilingan tovar uchun asosiy formula: birlik tannarxi = xarid narxi + omborgacha yetkazib berish + qadoqlash + xarid uchun to‘lov komissiyalari + yo‘qotishlar ulushi (nuqsonlar, tovar turlarining aralashishi, qaytarishlar, hisobdan chiqarishlar). Avval barcha tarkibiy qismlarni tovarning bir xil o‘lchov birligi uchun hisoblang.

Ofis, buxgalteriya va reklama xarajatlarini boshqaruv hisobida alohida blokda yuritish mumkin. Yalpi foyda — tanlangan hisob qoidalariga ko‘ra tushumdan sotilgan tovarlar tannarxi ayirilgandagi farq. Marjinal daromadni hisoblash uchun tushumdan barcha o‘zgaruvchan xarajatlar, jumladan sotish va logistikaning o‘zgaruvchan xarajatlari ayiriladi. Marjinal daromad doimiy xarajatlarni qoplaydi, qolgan summa esa foydani hosil qiladi. Tannarxga allaqachon kiritilgan xarajatlarni yana ayirmang.

Tovar ishlab chiqarsangiz, bevosita materiallar, bevosita mehnat haqi, o‘zgaruvchan ishlab chiqarish xarajatlari (elektr energiyasi, sarflanadigan materiallar) va doimiy ishlab chiqarish xarajatlarining (ijara, uskunalar amortizatsiyasi) ulushi qo‘shiladi. Ishlab chiqarish quvvatining bandligini tushuntiradigan taqsimlash bazasini tanlash foydali: me’yoriy ish soatlari, mashina-soatlar, m² yoki dona.

Xizmat tannarxini qanday hisoblash mumkin?

Xizmat tannarxining mantiqi o‘lchov birligi orqali eng yaxshi tushuntiriladi. Ta’mirlash uchun bu m², montaj uchun obyektga borish, muhandis uchun soat, dizaynerlar uchun loyiha bosqichi bo‘lishi mumkin. Birlik qanchalik aniq bo‘lsa, narxlar ro‘yxatini yuritish va reja bilan haqiqiy natijani solishtirish shunchalik oson bo‘ladi.

101 blogidagi xizmat tannarxi haqidagi maqolada oddiy model taklif etiladi: to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar va bilvosita xarajatlar ulushi.

Keyin bosqichma-bosqich hisoblash tartibi qo‘llanadi. U umumiy: faqat raqamlar va o‘lchov birligi o‘zgaradi.

1. Xizmatning o‘lchov birligini tanlang: m², soat, obyektga borish yoki loyiha.
2. Birlikka to‘g‘ri keladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarni hisoblang: mehnat haqi, materiallar (ularni o‘zingiz xarid qilsangiz), alohida safarlar va yetkazib berish.
3. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarga hali kiritilmagan o‘zgaruvchan xarajatlarni qo‘shing: sarflanadigan materiallar, kafolat bo‘yicha obyektga borish va qayta bajariladigan ishlar. Rejali hisobda ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarning foizi sifatida baholash, keyin esa haqiqiy ma’lumotlar bilan tekshirish mumkin.
4. Bilvosita xarajatlarni taqsimlang: tanlangan xizmatlarga tegishli bir oylik doimiy xarajatlarni qo‘shing va shu xizmatlarning ayni oydagi haqiqiy hajmiga tanlangan birlikda bo‘ling. Avval hisobga olingan to‘g‘ridan-to‘g‘ri va o‘zgaruvchan xarajatlarni yana qo‘shmang.
5. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar, o‘zgaruvchan xarajatlar va bilvosita xarajatlarni qo‘shing — xizmat birligining tannarxi hosil bo‘ladi.

Rublda berilgan shartli hisobni ko‘rish uchun «devorga gulqog‘oz yopishtirish, m²» xizmatini olaylik. Ustaga haq — m² uchun 250 ₽. O‘zgaruvchan xarajatlar 10% deb olindi, bu yana 25 ₽. Bilvosita xarajatlar oyiga 300 000 ₽, ish hajmi 1 000 m² bo‘lsa, bir m² ga 300 ₽ to‘g‘ri keladi. Yakuniy tannarx: 250 + 25 + 300 = 575 ₽ bir m² uchun.

Keyin tannarxni amaldagi narx bilan solishtiring va qaysi narxlash modeli mos kelishini aniqlang: yopiq yoki ochiq. Ochiq modelda tannarx va narx alohida qayd etiladi, ustama esa tushunarli foiz sifatida belgilanadi.

Bilvosita xarajatlarni qanday taqsimlash kerak?

Biznes kichik bo‘lganida bilvosita xarajatlar kamdan-kam bahs tug‘diradi. Keyin ofis, ta’minot, reklama, obunalar, yuristlar va loyiha rahbarlari paydo bo‘ladi. Shunda savol tug‘iladi: bu xarajatlarni qaysi xizmatga yuklash kerak?

Amaliy mantiq quyidagicha: bilvosita xarajatlar kompaniya nima sababdan ularni qilayotganini eng yaxshi tushuntiradigan omil bo‘yicha taqsimlanadi. Ta’mirlash kompaniyasida ko‘pincha maydon — m² — yoki mehnat sarfi — soatlar — mos keladi. Ishlab chiqarishda mashina-soatlar yoki partiyalar, savdoda esa jo‘natmalar soni yoki guruhlar bo‘yicha tushum qo‘llanadi.

Masalani chuqurroq o‘rganmoqchi bo‘lsangiz, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar ta’rifi va «obyektga nimalar tegishli» degan chegaradan boshlang. 101 blogida to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar (rus tilida) haqida alohida maqola bor. U jamoada hisob qoidalarini belgilashga yordam beradi.

Hisob-kitoblarni qanday qayd etish va raqamlarni yangilash kerak?

Bir martalik hisob bir haftaga yengillik beradi. Keyin yetkazib beruvchilar narxlari, ustalar stavkalari va yetkazib berish shartlari o‘zgaradi, mijoz jalb qilish xarajatlari oshadi. Tannarx ham o‘zgaradi, shuning uchun eng muhimi quyidagi siklni yo‘lga qo‘yish: hisoblash → qayd etish → haqiqiy ma’lumotlarni tekshirish → yangilash.

Amaliy tartib: har oy davrni yoping, narx tannarxga qayerda haddan tashqari yaqinlashganini tekshiring, narxlar ro‘yxati va qoidalarni yangilang. Shu bosqichda doimiy xarajatlarni qoplaydigan eng kam ish hajmini ham nazorat qilish foydali. Bunda zararsizlik nuqtasi (rus tilida) hisobi yordam beradi.

Keyingi bosqich — yo‘nalishlar va loyihalar bo‘yicha rentabellikni kuzatish. Buning uchun 101 blogidagi biznes rentabelligini hisoblash haqidagi maqola foydali bo‘ladi.

Yana bir jihatni oson unutish mumkin: odatiy deb qaralib, hisob-kitoblarga kiritilmaydigan xarajatlar. 101 blogidagi biznesning yashirin xarajatlari (rus tilida) haqidagi maqola tekshirish kerak bo‘lgan jihatlar uchun foydali ro‘yxatdir.

101 ilovasi tannarxni nazoratda ushlab turishga qanday yordam beradi?

Tannarxni hisoblashdagi asosiy qiyinchilik odatda formulalarda emas. Qiyinchilik haqiqiy ma’lumotlarni yig‘ishda: ustalar, materiallar, yetkazib berish, subpudrat, kafolat ishlari va ofisga amalda qancha sarflandi? Ma’lumotlar qancha kech yig‘ilsa, umumiy manzarada shuncha ko‘p bo‘shliq qoladi.

101 ilovasida pulni obyektlar bo‘yicha hisobga olish, narxlar ro‘yxatidagi har bir pozitsiya uchun o‘lchov birligi, tannarx va narxni ko‘rsatish mumkin. Bu kompaniya xarajatlari bilan buyurtmachi uchun summani farqlashga yordam beradi.

Keyin loyiha bo‘yicha operatsiyalarni qayd eting: pul kelib tushishi, ustalar va pudratchilarga to‘lovlar, xaridlar va boshqa sarflar. Bir summani ikki marta hisoblamaslik uchun pul berilganini va uning sarflanishi haqidagi hisobotni farqlang. To‘liq tannarx uchun qolgan xarajatlar va bilvosita xarajatlar ulushi ham hisobga olinganini tekshiring.

Bu Sizning loyihalaringizda qanday ishlashini ko‘rmoqchi bo‘lsangiz, bepul taqdimotga keling. Mutaxassis hisobda tannarx, ustama va foyda qayerda aks etishini ko‘rsatadi.

Og‘ishlarni nazorat qilish uchun reja va haqiqiy natijani solishtirish, xarajatlarni moddalar bo‘yicha tekshirish foydali. PRO+ da kerakli tahliliy imkoniyatlar mavjudligini hisob qaydnomangizdagi amaldagi tariflar jadvali bilan tekshiring.