როგორ გამოვთვალოთ საქონლისა და მომსახურების თვითღირებულება?

თვითღირებულების გამოთვლა გეხმარებათ შეამოწმოთ, ფარავს თუ არა ფასი ბიზნესის რეალურ დანახარჯებს. თუ ანგარიშზე თავისუფალი ფული ცოტაა, შეამოწმეთ როგორც თვითღირებულება, ისე ფულის მოძრაობა: მოგება და ანგარიშზე არსებული ნაშთი ერთმანეთისგან განსხვავდება, მაგალითად, გადახდის ვადების, მარაგებისა და სესხების დაფარვის გამო.

საქონლის შემთხვევაში ვითარება შეიძლება ასეთი იყოს: კომპანიამ პარტია შეიძინა და გაყიდა, მაგრამ დანახარჯების გაანგარიშება არ განაახლა. შენახვა და მიწოდება გაძვირდა, დაბრუნებამ და ჩამოწერამ მოიმატა, მენეჯერები კი კვლავ ძველი ფასების სიით ყიდიან. მოსალოდნელი მოგება ფაქტობრივზე მაღალი აღმოჩნდება.

მომსახურების შემთხვევაშიც მსგავსი სურათია: გუნდი დატვირთულია, კალენდარი შევსებულია, დამკვეთი იხდის, ამ დროს კი ზედნადებ ხარჯებსა და წვრილმან დანახარჯებს შედეგი თანდათან ზარალში გადაჰყავს. ფასის, რენტაბელობისა და სამუშაოს მოცულობის სამართავად ჯერ საქონლის ერთეულისა და მომსახურების ერთეულის თვითღირებულება უნდა იყოს გასაგები.

რატომ უნდა გამოვთვალოთ საქონლისა და მომსახურების თვითღირებულება ცალ-ცალკე?

საქონელი და მომსახურება ხშირად ერთ ჩეკში ხვდება. რემონტისას სამუშაოსაც ყიდით და მასალებსაც. ვაჭრობაშიც მსგავსი კავშირია: საქონელს შემოსავალი მოაქვს, მიწოდებისა და აწყობის მომსახურებას კი დამატებითი საფასური. თუ ყველაფერს ერთად ითვლით, იკარგება პასუხი კითხვაზე: „რეალურად რაზე ვიღებთ მოგებას?“

საქონლის მთავარი რისკი შესყიდვასა და ბრუნვას უკავშირდება: უფრო ძვირად შეიძინეთ, ძველი ფასით გაყიდეთ და მარჟა შემცირდა. მომსახურების მთავარი რისკი შრომის დანახარჯებსა და გადაკეთებაშია: ხელოსნის ანაზღაურების განაკვეთი იგივეა, დრო მეტი დაიხარჯა, სამუშაოს ნაწილი უფასო გამოვიდა, ერთეულზე ზედნადები ხარჯების წილი კი გაიზარდა. წესი „ფასი ცალკე, თვითღირებულება ცალკე“ წინასწარ დააფიქსირეთ, რათა გუნდი ერთსა და იმავე ცნებებს იყენებდეს.

მოკლე ორიენტირი: საქონელს ჩვეულებრივ „ერთეულზე“ ითვლიან — ცალი, კომპლექტი ან მეტრი; მომსახურებას კი „გაზომვად ერთეულზე“ — საათი, მ², ობიექტზე გასვლა ან პროექტი. შემდეგ ორივე მოდელი პირდაპირი დანახარჯებისა და ზედნადები ხარჯების წილისგან შედგება.

ტერმინები: თვითღირებულება, ფასი, ფასნამატი, მოგება

გამოთვლამდე ოთხი ცნება უნდა განასხვაოთ. თვითღირებულება არის დანახარჯები, რომლებიც აღრიცხვის არჩეული წესებით საქონელს ან მომსახურებას მიეკუთვნება. ფასი არის თანხა, რომელსაც დამკვეთი ერთეულში იხდის. ფასნამატი თვითღირებულებაზე დამატებული თანხაა; ის ფარავს ხარჯებს, რომლებიც თვითღირებულებაში ჯერ არ შესულა, და მოგებას ქმნის. მოგება შემოსავალსა და შესაბამის ხარჯებს შორის სხვაობაა. მოგების სახეობა იმაზეა დამოკიდებული, რომელი ხარჯები გამოაკელით.

პროექტის შედეგი თვითღირებულების შემადგენლობაზეა დამოკიდებული. თუ მასში პირდაპირი დანახარჯები და მუდმივი საწარმოო ხარჯების განაწილებული წილი შედის, ამ მუდმივ ხარჯებს ხელმეორედ აღარ აკლებენ. თუ შემოსავალს ყველა ცვლადი დანახარჯი გამოაკლდა, სხვაობა მარჟინალურ შემოსავალს გვიჩვენებს: ის ჯერ ბიზნესის მუდმივ ხარჯებს ფარავს, დარჩენილი თანხა კი მოგებას ქმნის.

გაუგებრობის კიდევ ერთი ხშირი წყაროა მარჟა და ფასნამატი. თუ გსურთ, ეს საკითხი ერთხელ გაირკვეს და ჩატში კამათის თემად აღარ იქცეს, გამოგადგებათ 101-ის სტატია მარჟისა და ფასნამატის განსხვავებაზე.

ხოლო იმისთვის, რომ ერთმანეთში არ აგერიოთ „რა უჯდება კომპანიას“ და „რამდენს იხდის დამკვეთი“, შეგიძლიათ დაეყრდნოთ განმარტებას 101-ის სტატიიდან ფასისა და თვითღირებულების შესახებ.

როგორ გამოვთვალოთ საქონლის თვითღირებულება?

საქონლის შემთხვევაში ორი ძირითადი სიტუაციაა: გადაყიდვა და წარმოება. გადაყიდვისას ერთეულის თვითღირებულება უფრო მარტივად ითვლება, წარმოებისას კი საამქროს საერთო დანახარჯებიც უნდა განაწილდეს.

პირობითი მაგალითი: მცირე სარემონტო კომპანიას აქვს შოურუმი, სადაც სანათებსა და ფურნიტურას ყიდის. ფასების სიას სეზონზე ერთხელ აახლებდნენ. თვის შუაში გაირკვა, რომ „მომგებიან“ სანათს ზარალი მოაქვს: სხვა ქალაქიდან მიწოდება გაძვირდა, შეფუთვა ფასიანი გახდა, საქონლის ნაწილი კი დეფექტის გამო დაბრუნდა. ეს დანახარჯები თვითღირებულების წინა გაანგარიშებაში არ მოხვდა.

შესყიდული საქონლის ძირითადი ფორმულა ასეთია: ერთეულის თვითღირებულება = შესყიდვის ფასი + საწყობამდე მიწოდება + შეფუთვა + შესყიდვისას გადახდის საკომისიოები + დანაკარგების წილი (დეფექტები, ასორტიმენტის აღრევა, დაბრუნება, ჩამოწერა). ყველა კომპონენტი ჯერ საქონლის ერთსა და იმავე ერთეულზე გადაიყვანეთ.

ოფისის, ბუღალტერიისა და რეკლამის ხარჯები შეიძლება მმართველობითი აღრიცხვის ცალკე ბლოკში აღირიცხოს. მთლიანი მოგება არის შემოსავალი მინუს გაყიდული საქონლის თვითღირებულება აღრიცხვის არჩეული წესების მიხედვით. მარჟინალური შემოსავლის გამოსათვლელად შემოსავალს ყველა ცვლადი დანახარჯი აკლდება, მათ შორის გაყიდვისა და ლოგისტიკის ცვლადი ხარჯებიც. მარჟინალური შემოსავალი მუდმივ ხარჯებს ფარავს, დარჩენილი თანხა კი მოგებას ქმნის. თვითღირებულებაში უკვე შეტანილი დანახარჯები ხელმეორედ არ გამოაკლოთ.

თუ საქონელს აწარმოებთ, ემატება პირდაპირი მასალები, შრომის პირდაპირი ანაზღაურება, ცვლადი საწარმოო ხარჯები (ელექტროენერგია, სახარჯი მასალები) და მუდმივი საწარმოო ხარჯების წილი (ქირა, მოწყობილობების ცვეთა). სასარგებლოა განაწილების ბაზის შერჩევა: ნორმატიული სამუშაო საათები, მანქანა-საათები, მ² ან ცალები — ის, რაც წარმოების დატვირთვას რეალურად ხსნის.

როგორ გამოვთვალოთ მომსახურების თვითღირებულება?

მომსახურების ლოგიკა ყველაზე გასაგებად საზომი ერთეულით აიხსნება. რემონტისთვის ეს შეიძლება იყოს მ², მონტაჟისთვის — ობიექტზე გასვლა, ინჟინრისთვის — საათი, დიზაინერებისთვის — პროექტის ეტაპი. რაც უფრო ზუსტია ერთეული, მით უფრო მარტივია ფასების სიის მართვა და გეგმის ფაქტობრივ შედეგთან შედარება.

101-ის სტატიაში მომსახურების თვითღირებულების შესახებ შემოთავაზებულია მარტივი მოდელი: პირდაპირი დანახარჯები პლუს ზედნადები ხარჯების წილი.

შემდეგ გამოიყენება გამოთვლის ნაბიჯები. ეს მიდგომა უნივერსალურია: მხოლოდ რიცხვები და საზომი ერთეული იცვლება.

1. აირჩიეთ მომსახურების საზომი ერთეული: მ², საათი, ობიექტზე გასვლა ან პროექტი.
2. გამოთვალეთ ერთეულზე პირდაპირი დანახარჯები: შრომის ანაზღაურება, მასალები (თუ მათ თავად ყიდულობთ), ცალკეული მგზავრობები და მიწოდება.
3. დაამატეთ ცვლადი ხარჯები, რომლებიც პირდაპირ დანახარჯებში ჯერ არ შესულა: სახარჯი მასალები, საგარანტიო გასვლები და გადაკეთებები. გეგმური გაანგარიშებისთვის მათი შეფასება პირდაპირი დანახარჯების პროცენტის სახით შეგიძლიათ, შემდეგ კი ფაქტობრივი მონაცემებით შეამოწმეთ.
4. გაანაწილეთ ზედნადები ხარჯები: შეკრიბეთ შერჩეულ მომსახურებებთან დაკავშირებული ერთი თვის მუდმივი ხარჯები და გაყავით ამ მომსახურებების იმავე თვის ფაქტობრივ მოცულობაზე, არჩეულ ერთეულში. უკვე გათვალისწინებული პირდაპირი და ცვლადი დანახარჯები ხელმეორედ აღარ დაამატოთ.
5. შეკრიბეთ პირდაპირი დანახარჯები, ცვლადი და ზედნადები ხარჯები — მიიღებთ მომსახურების ერთეულის თვითღირებულებას.

რიცხვების სანახავად ავიღოთ მომსახურება „შპალერის გაკვრა, მ²“ — პირობითი გაანგარიშება რუბლებში. ხელოსნის ანაზღაურება მ²-ზე 250 ₽-ია. ცვლადი ხარჯები 10%-ით განვსაზღვრეთ, რაც კიდევ 25 ₽-ს შეადგენს. ზედნადები ხარჯები თვეში 300 000 ₽-ია, სამუშაოს მოცულობა — 1 000 მ², შესაბამისად, ზედნადები ხარჯები მ²-ზე 300 ₽ გამოდის. საბოლოო თვითღირებულება: 250 + 25 + 300 = 575 ₽ მ²-ზე.

შემდეგ თვითღირებულება მიმდინარე ფასს შეადარეთ და გადაწყვიტეთ, ფასწარმოქმნის რომელი მოდელი გამოგადგებათ: დახურული თუ ღია. ღია მოდელში თვითღირებულება და ფასი ცალ-ცალკე ფიქსირდება, ფასნამატი კი გამჭვირვალე პროცენტით განისაზღვრება.

როგორ გავანაწილოთ ზედნადები ხარჯები?

ზედნადები ხარჯები იშვიათად იწვევს დავას, სანამ ბიზნესი მცირეა. შემდეგ ჩნდება ოფისი, მომარაგება, რეკლამა, გამოწერები, იურისტები და პროექტის ხელმძღვანელები. სწორედ ამ დროს ისმის კითხვა: რომელ მომსახურებას მივაკუთვნოთ ეს ხარჯები?

პრაქტიკული ლოგიკა ასეთია: ზედნადები ხარჯები ნაწილდება იმ ფაქტორის მიხედვით, რომელიც ყველაზე უკეთ ხსნის, რატომ სწევს კომპანია ამ ხარჯებს. სარემონტო კომპანიისთვის ხშირად გამოდგება ფართობი (მ²) ან შრომის დანახარჯი (საათები). წარმოებისთვის — მანქანა-საათები ან პარტიები. ვაჭრობისთვის — გადაზიდვების რაოდენობა ან შემოსავალი ჯგუფების მიხედვით.

თუ საკითხის უფრო ღრმად შესწავლა გსურთ, პირდაპირი დანახარჯების განმარტებითა და იმ საზღვრით დაიწყეთ, თუ რა მიეკუთვნება ობიექტს. 101-ის ბლოგში ცალკე მასალაა პირდაპირ დანახარჯებზე (რუსულ ენაზე). ის გუნდში აღრიცხვის წესების დაფიქსირებაში დაგეხმარებათ.

როგორ დავაფიქსიროთ გაანგარიშებები და განვაახლოთ რიცხვები?

ერთჯერადი გაანგარიშება ერთი კვირით შვებას იძლევა. შემდეგ იცვლება მომწოდებლების ფასები, ხელოსნების განაკვეთები და მიწოდების პირობები, იზრდება კლიენტების მოზიდვის ხარჯებიც. თვითღირებულებაც იცვლება, ამიტომ ყველაზე მნიშვნელოვანია ციკლის დანერგვა: გამოთვლა → დაფიქსირება → ფაქტობრივი მონაცემების შემოწმება → განახლება.

პრაქტიკული მიდგომა: თვეში ერთხელ დახურეთ პერიოდი, შეამოწმეთ, სად უახლოვდება ფასი თვითღირებულებას ზედმეტად, განაახლეთ ფასების სია და წესები. ამავე ეტაპზე სასარგებლოა სამუშაოს იმ მინიმალური მოცულობის კონტროლი, რომელიც მუდმივ ხარჯებს ფარავს. ამაში დაგეხმარებათ უზარალობის წერტილის (რუსულ ენაზე) გამოთვლა.

შემდეგი ეტაპია რენტაბელობის შეფასება მიმართულებებისა და პროექტების მიხედვით. ამისთვის გამოგადგებათ 101-ის მასალა ბიზნესის რენტაბელობის გამოთვლაზე.

კიდევ ერთი სფერო, რომელიც ადვილად გვავიწყდება: ხარჯები, რომლებიც ჩვეულებრივ ფონად აღიქმება და გაანგარიშებაში ვერ ხვდება. 101-ის ბლოგის სტატია ბიზნესის ფარულ ხარჯებზე (რუსულ ენაზე) სასარგებლო საკონტროლო სიაა იმის დასადგენად, რა უნდა შეამოწმოთ.

როგორ გვეხმარება 101 აპლიკაცია თვითღირებულების კონტროლში?

თვითღირებულების გამოთვლის მთავარი სირთულე ჩვეულებრივ ფორმულებში არ არის. რთულია ფაქტობრივი მონაცემების შეგროვება: რეალურად რამდენი დაიხარჯა ხელოსნებზე, მასალებზე, მიწოდებაზე, ქვეკონტრაქტორებზე, საგარანტიო სამუშაოებსა და ოფისზე. რაც უფრო გვიან აგროვებთ მონაცემებს, მით მეტი ხარვეზი რჩება საერთო სურათში.

101 აპლიკაციაში ფულის აღრიცხვა ობიექტების მიხედვით შეგიძლიათ, ფასების სიის პოზიციაში კი შეგიძლიათ მიუთითოთ საზომი ერთეული, თვითღირებულება და ფასი. ეს კომპანიის დანახარჯებისა და დამკვეთის მიერ გადასახდელი თანხის ერთმანეთისგან განსხვავებაში გეხმარებათ.

შემდეგ პროექტის ოპერაციებს აფიქსირებთ: შემოსულ თანხებს, ხელოსნებისა და კონტრაქტორებისთვის გადახდებს, შესყიდვებსა და სხვა დანახარჯებს. განასხვავეთ ფულის გადაცემა და მისი დახარჯვის ანგარიში, რათა ერთი თანხა ორჯერ არ დაითვალოთ. სრული თვითღირებულებისთვის ასევე შეამოწმეთ, გათვალისწინებულია თუ არა დანარჩენი დანახარჯები და ზედნადები ხარჯების წილი.

თუ გსურთ ნახოთ, როგორ იმუშავებს ეს თქვენს პროექტებზე, უფასო პრეზენტაციაზე მობრძანდით. ექსპერტი გაჩვენებთ, სად აისახება აღრიცხვაში თვითღირებულება, ფასნამატი და მოგება.

გადახრების გასაკონტროლებლად სასარგებლოა გეგმისა და ფაქტობრივი შედეგის შედარება და ხარჯების მუხლების მიხედვით შემოწმება. PRO+-ზე საჭირო ანალიტიკური შესაძლებლობების ხელმისაწვდომობა თქვენს ანგარიშში არსებულ მოქმედ სატარიფო ცხრილთან გადაამოწმეთ.