Biznes uchun kredit olish kerakmi?

Kredit hisobiga biznes yuritish oson ko‘rinadi: pul olasiz, pul yetishmovchiligini yopasiz, o‘sasiz va foizi bilan qaytarasiz. Amalda esa kredit ko‘pincha o‘z tartibida davom etadigan va har hafta e’tibor talab qiladigan muntazam to‘lovga aylanadi.

Biznes uchun kredit olish kerakmi, degan qarorga kelish uchun ikki holatni ajratish foydali. Birinchisi — pul oqimidagi uzilishni yopish: biznes olishi kerak bo‘lgan pul keyinroq keladi. Ikkinchisi — o‘sishni moliyalashtirish: asbob-uskunalar, xodimlar va yangi ish hajmi uchun aylanma mablag‘. Pul oqimidagi uzilish mantiqini «Kassa uzilishining oldini qanday olish mumkin?» maqolasi orqali tushunish qulay.

Endi kreditlashning afzalliklari va kamchiliklarini solishtiramiz. Yakunda xulosa va kredit biznesingizga mos kelishini tekshirish uchun qisqa savollar bo‘ladi.

«Kredit hisobiga biznes» nima?

Biznes uchun kredit ko‘pincha hisob-kitoblarni oldindan rejalashtirish imkonini yaratish uchun olinadi. Bunday ehtiyoj investitsiya rejalari bo‘lmasa ham paydo bo‘ladi. Materiallar allaqachon sotib olingan, ustalarga haq berish kerak, pudratchi to‘lov kutmoqda, buyurtmachi esa pulni keyinroq o‘tkazadi. Hisobotda foyda bor, hisobda esa pul yo‘q. «Ishlab topildi» va «kelib tushdi» o‘rtasidagi farq «Tushum nima va pul qachon ishlab topilgan hisoblanadi?» maqolasida tushuntirilgan.

Ikkinchi sabab — o‘sish. Ko‘proq loyiha olish, muddatlarni cho‘zmaslik va sifatni yo‘qotmaslik uchun aylanma mablag‘ kredit bilan to‘ldiriladi. Bunda kredit qaysi manbadan qaytarilishini oldindan tushunish muhim: loyihalar marjasidanmi, kompaniyaning muntazam tushumidanmi yoki shartnomalar bo‘yicha kelajakdagi to‘lovlardanmi.

Uchinchi holat — tizimdagi kamchiliklarni vaqtincha berkitish: narxlar past belgilangan, xarajatlar hisobi izdan chiqqan, loyihalar puli aralashib ketgan. Bunda kredit muammoni yashirib, uning oqibatlarini keyinga suradi. Boshqaruv hisobidagi xatolar haqidagi maqolada (rus tilida) shunday fikr bor: to‘lov bo‘yicha kelishib bo‘lmaganda va pulning haqiqiy holati ko‘rinmaganda kredit oxirgi choraga aylanadi.

Biznesni kreditlashning afzalliklari

1) Kerakli paytdagi tezkorlik. Kredit puldan hozir foydalanish imkonini beradi. Kechikishning oldini olishdan olinadigan asoslangan foydani ayni davr uchun tanlangan shartnomadagi barcha majburiy xarajatlar bilan solishtiring. To‘lovlarni amalga oshirish imkonini pul harakati jadvali bo‘yicha alohida tekshiring. Tanish vaziyat: yetkazib beruvchi chegirmani ikki kun saqlaydi, brigada bekor turibdi, shartnoma muddatlari siqmoqda. Kredit sur’atni saqlashga, jarimalar, qayta ishlash va obro‘ga putur yetishi bilan haq to‘lamaslikka yordam beradi.

2) Pul yetishmovchiligisiz ko‘proq loyiha olish imkoniyati. Loyihaviy biznesda o‘sish ko‘pincha aylanma mablag‘ga bog‘lanib qoladi: buyurtmachi avansi keldi, xaridlar va ish haqi uni tugatdi, keyingi obyekt yaqin, ammo boshlash uchun pul yo‘q. Aylanma mablag‘ uchun kredit ish hajmini oshirish imkonini beradi. Keyingi masala har bir ish yoki loyihaning iqtisodiy hisobiga borib taqaladi: marjinal foyda va marja darajasi mablag‘ jalb qilish xarajatini ko‘tara olishi kerak. Atamalar tushunarsiz bo‘lsa, marjinal foyda haqidagi tahlil hamda «Sof foydani qanday hisoblash mumkin?» maqolasidagi hisoblash mantiqi foydali bo‘ladi.

3) Odamlar va kontragentlar bilan munosabatlarni asrash. Pudratchilar va xodimlarga to‘lovlar jadval bo‘yicha amalga oshirilsa, narx, muddat va qo‘shimcha ishlar bo‘yicha kelishish osonlashadi. Bu yerda kredit zaxira vazifasini bajaradi. U pul yetishmovchiligi tufayli bir obyekt to‘xtab, qolganlariga ham ketma-ket ta’sir qilish ehtimolini kamaytiradi.

4) Shaffof rejalashtirish. To‘lov summalari va sanalari shartnomada belgilanadi. Foiz stavkasi o‘zgaruvchan bo‘lsa, uning o‘zgarishi holatini tekshiring. Biznesda pul oqimlari hisoboti va reja–amal taqqoslovi yuritilsa, ularni shartnoma jadvali bilan solishtiring: loyihaning reja–amal taqqoslovi qarzga xizmat ko‘rsatish jadvalining o‘rnini bosmaydi. 101 blogida bir-birini to‘ldiradigan foydali materiallar bor: pul oqimlari hisoboti va xarajatlar hisobi haqidagi maqola (rus tilida).

5) O‘zini qoplash muddati kredit muddatidan qisqa bo‘lganda investitsiya vositasi. Bu kam uchraydigan, lekin katta imkoniyat beradigan holat: tannarxni kamaytiradigan uskuna, muntazam bitim olib keladigan xodimni yollash yoki boshqa marjaga ega segmentga chiqish. Bunda o‘zini qoplashni o‘zingizni aldamasdan hisoblash va biznesning operatsion foydaliligiga qarash muhim. Yo‘nalish olish uchun operatsion rentabellik haqidagi maqola foydali.

Hisob-kitoblarni o‘z loyihalaringizda tekshirmoqchi bo‘lsangiz, obyektlar bo‘yicha alohida hisob yuriting: qancha pul kelib tushdi, qancha sarflandi, qanday qarzdorlik va qancha foyda bor. 101 ilovasida (rus tilida) loyihalar va Kompaniya fondi ma’lumotlari hisobga olingan tushumlar, xarajatlar va hisob-kitoblarni solishtirishga yordam beradi; to‘lov qobiliyati prognozini shartnoma jadvali va kutilayotgan pul tushumlari bilan to‘ldiring.

Kamchiliklar va xavflar

1) Mablag‘ jalb qilish xarajati marjani kamaytiradi. Foizlar va shartnomada belgilangan komissiyalar qarz olish xarajatlarini oshiradi; ularning summalari va sanalarini alohida hisobga oling. Marja darajasi past bo‘lsa, kredit foydali loyihani osonlik bilan foydasiz ishlashga aylantirishi mumkin. Bu yerda ustama va marja darajasi o‘rtasidagi farqni eslash foydali: ustama yaxshi ko‘rinishi mumkin, marja esa kamligicha qoladi. Bu masala marja va foydalilik haqidagi maqolada tushuntirilgan.

2) Yangi pul uzilishi xavfi. Kreditning paradoksi: u ko‘pincha pul oqimidagi uzilish sabab olinadi, ammo tushumlar jadvali beqaror bo‘lsa, muntazam to‘lovning o‘zi yangi uzilishga sabab bo‘ladi. Biznes likvidlik zaxirasini saqlashi kerak, aks holda kredit tashvish va jarimalarni ko‘paytiradi. Pul uzilishi mantiqi va uning oldini olish usullari 101 maqolasida ham yoritilgan.

3) Garov, kafillik va cheklovlar. Shartnoma shartlari ta’minot, shaxsiy kafolatlar, aylanma va hisobotga qo‘yiladigan talablarni o‘z ichiga olishi mumkin. Pul kompaniya uchun kerak bo‘lsa ham, egasining shaxsiy xavflari aniq shartlar va qo‘llanadigan qoidalarga bog‘liq; ularni imzolashdan oldin tekshiring.

Shaxsiy kafolatlar va ta’minot biznes egasi hamda uning oilasiga ta’sir qilishi mumkin; aniq xavflarni shartnoma shartlari bo‘yicha tekshiring. Rasmdagi varaqda ruscha yozuvlar bor.

4) Tizimli xatolarni kredit bilan berkitish vasvasasi. Past belgilangan narx, xarajatlardagi tartibsizlik, hisobga olinmagan hisobdor mablag‘lar, undirilmay qolgan debitorlik — bularning bari «yana ozgina pul kerak» degan taassurot uyg‘otadi. Kredit navbatdagi tushumgacha yetib olishga yordam beradi va holat takrorlanadi. Loyihalar puli bilan shaxsiy pulning aralashishi ham shunga kiradi. Natijada biznes qayerda pul ishlab topayotgani va qayerda aylanma mablag‘ni sarflab yuborayotganini tushunish qiyinlashadi.

5) Hisob yuritish murakkablashadi. Foizlar, komissiyalar, asosiy qarz va muddatidan oldingi to‘lovlar paydo bo‘ladi. Hisob chatlar va qaydlargagina tayansa, xatolar yig‘ilib boradi. Kamida asosiy intizom yordam beradi: pul oqimlari hisobi, hisobdor mablag‘lar va alohida loyihalar. Qurilishdagi hisobdor mablag‘lar haqida alohida maqola 101 blogida bor (rus tilida).

Xulosa: biznes uchun kredit olish kerakmi?

Kredit aniq vazifani hal qilsa va uni qaytarish manbasi tushunarli bo‘lsa, biznes uchun kredit olish mumkin. Bunday holatda u moliyaviy modelning bir qismiga aylanadi: pul aniq muddatga, aniq ish hajmi va oldindan belgilangan pul zaxirasi bilan olinadi.

Kredit doimiy pul yetishmovchiligini yopish uchun kerak bo‘lsa, uni keyinga qoldirish lozim. Avval narx, xarajatlar, hisobdor mablag‘lar, to‘lov jadvali va pul nazorati tartibga keltiriladi. Bu bosqichda uchta hisobotni muntazam solishtirish foydali odat: foyda va zararlar, pul oqimlari va balans. 101 blogidagi biznes egasining uchta asosiy hisoboti haqidagi maqola bu yondashuvni tushunishga yordam beradi.

Qarorni tez tekshirish uchun quyidagi savollarga javob bering. Javoblarni taassurotlar bilan emas, raqamlar bilan yozib qo‘yish ma’qul.

1. Kreditning maqsadi nima: pul uzilishi, yangi loyiha uchun aylanma mablag‘ yoki tannarxni kamaytirishga investitsiyami?
2. Joriy xarajatlardan keyin qaysi pul tushumlari va qaysi sanalarda butun to‘lovni — asosiy qarz, foizlar va majburiy to‘lovlarni — qoplaydi?
3. Marja darajasi foydani yo‘qotmasdan shartnoma bo‘yicha barcha majburiy xarajatlarni qoplashga yetadimi?
4. Kutilayotgan tushumlar kechiksa, qancha zaxira kerak va u qaysi to‘lovlarni qoplaydi?
5. Nima garovga qo‘yiladi va shaxsiy xavf kimning zimmasida bo‘ladi?
6. Kredit hisobi qanday yuritiladi: asosiy qarz, foizlar, komissiyalar va muddatidan oldingi to‘lovlar?

Loyihalaringizning qaysi ma’lumotlaridan kreditni baholashda foydalanish mumkinligini tekshirmoqchi bo‘lsangiz, shartnoma jadvali va pul tushumlari hamda to‘lovlar haqidagi ma’lumotlarni tayyorlang. 101 ilovasida loyihalar va Kompaniya fondi ma’lumotlarini solishtirish mumkin. Qarz summasi, asosiy qarz, foizlar va to‘lovlarni aks ettirish tartibini oldindan kelishing: odatiy hodisalar alohida kredit to‘lov jadvalini yaratmaydi. 101 ilovasining namoyishi va taqdimotida bu savollarni o‘z raqamlaringiz asosida muhokama qilish mumkin.